Chips duurder, maar computers nog niet

ROTTERDAM, 24 JULI. Indrukwekkend was de stilte die deze week volgde op berichten dat een ongekende prijsexplosie viel te verwachten op de markt van geheugenchips omdat een Japanse fabriek in de lucht was gevlogen die epoxyhars voor de omhulling van de chips produceerde. Computers zouden peperduur worden, automatiseringsplannen zouden worden uitgesteld, de economie kon knarsend vastlopen.

Het nieuws werd in Nederland, zonder nazorg, in rauwe termen opgedist. In het buitenland leek men het naderende gevaar daarentegen helemaal niet op te merken. Ja, dat op 4 juli de fabriek van Sumitomo Chemical in Niihama was ontploft zodat de produktie van "high grade epoxyhars' voor de chipsindustrie voor vele maanden, wellicht een jaar, kwam stil te liggen, dat hebben ze gemeld. En dat Sumitomo Chemical 60 procent van het mondiale verbruik aan die epoxyharsen leverde, zodat de produktie van chips wel in gevaar moest komen; dat ook. Maar meer niet. Alleen Nederland zag de economie in gevaar komen.

“Het verbaast me ook”, zegt Peter van der Vleuten, directeur van Chip Market Europe in Eindhoven, naar eigen zeggen Nederlands grootste gespecialiseerde chip-importeur. Hij was het die met zijn intrigerende fax ("Chaos in de geheugenmarkt') de aandacht op het dreigende onheil vestigde. “Toch houd ik staande dat de kwestie binnenkort voorpaginanieuws wordt. Ik durf zelfs te voorspellen dat er binnen een dag of tien vragen worden gesteld in de Amerikaanse senaat over de Amerikaanse afhankelijkheid van Japan op chipsgebied.”

Vast staat dat de prijzen van geheugenchips, in het bijzonder de zogeheten DRAM-chips waaruit het werkgeheugen van de moderne PC bestaat, op de spotmarkt sinds twee weken scherp stijgen.

Niet alleen Van der Vleuten zegt dat, ook bij Tulip Computers en Laser Computer Europe wordt het waargenomen. “Absoluut, binnen tien dagen zijn de prijzen bijna verdubbeld.” Niet dat men daar veel last van heeft: Tulip en Laser zijn, zeggen ze, niet afhankelijk van de spotmarkt. Men betrekt de benodigde geheugenchips rechtstreeks van de industrie, vooral van Nec, Toshiba, Hitachi, Fujitsu, Texas Instruments en Motorola. Met de fabrikanten zijn heldere afspraken gemaakt over toekomstige leveranties.

In verband met de huidige schaarste op de markt voor geheugenchips hanteren de meeste chip-fabrikanten al geruime tijd een systeem van contingentering om de krappe produktie enigszins eerlijk te verdelen. In zogeheten "allocaties' doet de industrie toezeggingen over leveranties en prijzen voor de komende maanden. Tulip en Laser zien er geen teken in van structurele moeilijkheden.

Pag.12: Afloop van epoxy-crisis hangt af van voorraden

Ook dit staat vast: op het gebied van geheugenchips heerste al schaarste vóórdat de produktie bij Sumitomo Chemical uitviel. Van der Vleuten: “De markt voor geheugenchips is onderhevig aan een klassieke varkenscyclus. Perioden van overproduktie en lage prijzen worden in een cyclus van vier jaar afgewisseld door perioden van relatieve schaarste en hoge prijzen. In die schaarsteperioden, als de grote producenten de "vrije allocatie' stoppen en met contingentering beginnen, verschuift de handel in geheugenchips voor een groot deel naar de spotmarkt. Die wordt beheerst door een veelheid van kleine "exporters', van handelshuizen die kleine partijen geheugenchips verhandelen tegen hoge prijzen.

In de schaarste-periode van '84-'85 lag de spotmarkt voornamelijk in Japan, in '88-'89 lag ze in Hongkong en nu ligt ze vooral in de VS. Fysiek manifesteert de spotmarkt zich dezer dagen in de vorm van een dagelijkse stroom Amerikaanse faxen waarin kleine, welomschreven partijen geheugenchips worden aangeboden. Contracten worden per fax gesloten, betaling gaat aan de levering vooraf en veel hangt dus af van het vertrouwen in de aanbieder. Van der Vleuten: “De meeste faxen gooi ik weg. Ik doe eigenlijk maar met drie exporteurs zaken.”

De prijsontwikkeling op de spotmarkt is een redelijke indicator voor de heersende of verwachte schaarste, beter dan de steeds zuiniger toezeggingen van de chipsindustrie, waarvan men immers niet makkelijk een totaalbeeld krijgt en die bovendien vaak niet worden nagekomen. Van der Vleuten: “Afnemers hebben een onbegrijpelijk vertrouwen in die allocaties, het ontgaat ze dat er allerlei ontsnappingsclausules in zijn opgenomen. Mijn vaste leveranciers komen hun toezeggingen in deze weken nog niet voor de helft na.”

Is bij de chipsindustrie door de huidige schaarste niet veel chip-voorraad te verwachten, ook verderop in de keten zijn, volgens Van der Vleuten, de voorraden minimaal. “PC's worden steeds vaker gedistribueerd zonder dat daarin de geheugenchips zijn aangebracht. Zo beperkt men het kapitaal dat in de voorraden wordt vastgelegd en verschaft men zich de mogelijkheid om chips te kopen als ze goedkoop zijn. De consument is al gewend aan de mogelijkheid om meer of minder werkgeheugen in zijn PC te laten monteren.”

De gevolgen van de explosie bij Sumitomo Chemical worden niet opgevangen door grote voorraden geheugenchips. Des te groter wordt daarmee het belang van de bestaande voorraden epoxyhars en epoxy-compound voor de continuteit in de levering van geheugenchips, of beter: van vrijwel alle chips en IC's. Daarvan is in Nederland een redelijk beeld te krijgen, niet alleen omdat Sumitomo hier vestigingen heeft, maar ook omdat hier veel kennis aanwezig is over het zogeheten inkapselen of inbedden van de chips waarvoor de hars gebruikt wordt. ASM Fico in Herwen produceert al vele jaren de matrijzen die ervoor nodig zijn. "3P' Proces Research Centre in Arnhem ontwikkelt nieuwe produktiemethoden voor de compounds. Beide bedrijven hebben intensief contact met de voornaamste producenten van epoxy-compounds.

Van belang voor het inzicht in de te verwachten schaarste is dat de "giethars' (epoxy-compound) die om chips wordt aangebracht om deze hanteerbaar te maken en tegen atmosferische invloeden te beschermen, te vergelijken is met twee-componentenlijm. De giethars is een "thermoharder' die pas tijdens het gieten zijn definitieve chemische structuur krijgt, in dit geval door een reactie tussen de zuivere epoxy-hars en de "harder'. Wordt die harder bij lijm meestal pas op het laatste moment toegevoegd, in de chipsindustrie is het gebruikelijk de componenten al vooraf te mengen. Dat kan, zolang men de verkregen "compound' beneden de vijf graden houdt. Bij hogere temperatuur begint de uitharding. Produktie van de compounds, waarin behalve de hars en de harder vele andere hulpstoffen zijn ondergebracht, is het specialisme van de "compounders' of "blenders' die hun receptuur streng beschermen.

Sumitomo Chemical was met 60 procent van de wereldproduktie de marktleider in de produktie van de grondstof epoxyhars, die toeleverde aan een reeks van compounders. Niet alleen aan Sumitomo Bakelite, maar óók aan concurrerende compounders, zoals Nitto die met Bakelite strijdt om de eerste plaats op de markt.

De fabriek van Sumitomo Chemical is zeker niet binnen negen maanden weer in gebruik en de eigen voorraad epoxyhars zou beschadigd zijn. Het is niet waarschijnlijk dat anderen (zoals Nippon Kayaku, Dai Nippon Ink & Chemical, Yuka-Shell Epoxy, Ciba Geigy en Tohto Kasei) de formidabele produktie makkelijk overnemen, zeker niet binnen enige maanden. Belangrijke vertraging is verder te verwachten van het uitputtende kwaliteitsonderzoek waaraan chipsfabrikanten nieuwe compounds onderwerpen.

De goede afloop van de epoxy-crisis hangt vooral af van de voorraden grondstof en compound die de chipsfabrikanten zelf en de compounders achter de hand hebben. Veel compounders zijn er overigens niet, behalve Bakelite en Nitto worden genoemd: Hitachi, Shin-Etsu, Ciba-Geigy en in de VS: Dexter/Hysol en Plaskon. Dow Chemical heeft zich onlangs teruggetrokken.

Daarbij dient men te bedenken dat de chipsindustrie het arbeidsintensieve inkapselen van de chips voornamelijk laat uitvoeren in het Verre Oosten: de Filippijnen, Maleisië en Singapore. Als daar het just-in-time concept voor voorraadbeheer is ingevoerd valt het ergste te vrezen. Het feit dat de compounds in koelcellen moeten worden bewaard, vergroot de kans op omvangrijke voorraden al evenmin.

Dit is de epoxy-crisis. Sumitomo Bakelite in Amsterdam meent dat een tekort aan epoxy-compound onafwendbaar is en vóór het eind van het jaar manifest zal zijn. Woordvoerder R.W. van Gemert bericht dat Bakelite zelf de produktie van compound al vóór eind september moet stoppen of ten minste verminderen.

Des te verrassender was gisteren het bericht dat Nec, Toshiba, Hitachi en Fujitsu de produktie van DRAM-chips deze zomer flink zullen opvoeren. We hebben epoxy genoeg, zou een woordvoerder van Toshiba gezegd hebben.