Uitgever bezweert familietwisten en opslokking

Oprichter/eigenaar Jacques de Leeuw van familiebedrijf Audax, na VNU de tweede uitgever van publieksbladen, bedacht een unieke constructie om te voorkomen dat zijn levenswerk straks wordt verkwanseld. Naar de beurs gaan was voor hem geen optie.

De overdracht van tot miljoenenondernemingen uitgegroeide familiebedrijven aan de volgende generatie gaat veelal gepaard met problemen. Als de familie van de oprichter/eigenaar geen opvolger kan leveren en de familie geld wil zien, moet de onderneming worden verkocht. Soms wordt het bedrijf hierdoor opgescheept met een hoge schuldenlast of blijkt het meer op te leveren als het in stukjes wordt verkocht.

bpOprichter en directeur-eigenaar J.A.M.M. (Jacques) de Leeuw wilde niet dat zijn levenswerk, het uitgeef- en distributieconcern Audax, ten onder zou gaan aan schermutselingen met de fiscus en familietwisten. Een beursgang zag De Leeuw niet als een zinvol alternatief. Om klassieke opvolgingsproblemen te voorkomen, heeft De Leeuw (60) de economische eigendom overgedragen aan de Stichting De Leeuw en de zeggenschap aan een tweede stichting (Administratiekantoor De Leeuw). Zelf blijft hij tot zijn pensionering in 1998 bestuursvoorzitter van Audax, moederconcern van de AKO-lectuurketen en na VNU Nederlands grootste uitgever van publiekstijdschriften met bladen als Weekend, Aktueel en Esquire.

xp“Nu heeft niemand hier het gevoel dat hij of zij alleen werkt voor de portemonnaie van de familie De Leeuw”, zegt de oprichter op wie de kreet "van krantenjongen tot miljonair' letterlijk van toepassing is. “Werknemers van een familiebedrijf weten nooit of de eigenaren op een bepaald moment zullen besluiten de aandelen van de hand te doen en wat er vervolgens met het bedrijf zal gebeuren”, zegt De Leeuw op de vijfde verdieping van zijn moderne kantoor aan de snelweg tussen Breda en Tilburg. Vanuit zijn kantoor overziet hij de Audax-bedrijven waar ruim duizend mensen werken.

Beide stichtingen hebben als voornaamste doelstelling het waarborgen en bevorderen van de continuteit en de zelfstandigheid van Audax. Stichting De Leeuw gebruikt het dividend om deze doelstellingen te realiseren. Zo wordt de winst via een omweg weer in de onderneming gestoken. Verder moeten de stichtingen onder meer het familiale karakter van het bedrijf beschermen. In de statuten staat dat “afstammelingen in de eerste graad en pleegkinderen van werknemers van Audax” voorrang hebben als er vacatures zijn.

Maar het sleutelwoord in de statuten is toch wel onafhankelijkheid. De Leeuw moet er niet aan denken dat Audax wordt opgeslokt door een grotere uitgever en dat de naam Audax, afgeleid van de Latijnse spreuk Vir audax vir beatus est (de stoutmoedige leeft gelukkig), verloren gaat. Volgens De Leeuw kan Audax met een jaaromzet van 328 miljoen gulden ondanks de concentratietrend in uitgeversland de zelfstandigheid bewaren. “Audax is groot genoeg is om zelfstandig te blijven. Het bedrijf hoeft niet per se groter en groter te worden. Het Nederlandse taalgebied biedt voldoende mogelijkheden. Verder willen we de logistieke dienstverlening op Europese schaal uitbreiden.”

Audax is distributeur, uitgever en verkoper van bedrukt papier. Deze activiteitenmix is volgens De Leeuw voorwaarde voor een zelfstandige toekomst van het bedrijf. Door deze combinatie van activiteiten zijn de verschillende bedrijfsonderdelen niet uitsluitend afhankelijk van de opdrachten van derden.

Distributie en import van (buitenlandse) kranten en bladen is de kernactiviteit met de hoogste omzet: 237 miljoen gulden in '92. Betapress is na Aldipress van VNU de grootste distributeur van binnen- en buitenlandse publiekstijdschriften en bedient zo'n 8.000 verkooppunten. Behalve eigen bladen als Weekend, Aktueel en AvantGarde verspreidt Betapress nog eens 2.000 voornamelijk buitenlande titels. Uitgevers die hun bladen niet aan Aldipress willen meegeven, zijn in Nederland aangewezen op Betapress. Alleen De Telegraaf (Privé) heeft een eigen distributie-organisatie. Van Gelderen Import bezorgt in de vroege uurtjes buitenlandse kranten (The Financial Times, The Wall Street Journal) en opiniebladen (Time) bij 800 geselecteerde verkooppunten en abonnees.

Pag.12: Audax ziet kansen in bezorging

Audax' uitgeefdivisie valt uiteen in drie onderdelen. Uitgeverij De Vrijbuiter geeft strips en bladen als Mijn Geheim, Intiem en de Candlelight-romanreeks uit. De Leeuw ziet met stijgende verbazing dat sociologen en feministen een tijdschrift als Mijn Geheim plotseling als serieus studie-object zien, terwijl het blad jarenlang vanuit diezelfde hoek is verketterd. Cascade richt zich met glossies als Esquire en AvantGarde op een heel ander segment van de bladenmarkt. Aan deze luxe uitgever is ook de driejaarlijkse Columnistenprijs (15.000 gulden) gekoppeld. Kontekst is uitgever van mannenblad Aktueel (oplage 150.000) en "verstrooingsweekblad' Weekend (500.000). Verder verspreidt werkmaatschappij Danklof wekelijks circa 35.000 leesportefeuilles in Zuid-Nederland.

De AKO-lectuurketen met 260 aangesloten kiosken is de detailhandelspoot van Audax. AKO-directeur drs. A.G.J.M. Dreesmann verwacht dat nog meer boekwinkels zich bij de AKO-keten zullen aanstuiten. Sinds 1987 sponsort de onderneming de jaarlijkse AKO Literatuurprijs. Onder de Audax-paraplu vallen verder nog Van Ditmar boekenimport, Van Ditmar Mode ('s lands grootste importeur van knippatronen) en enkele servicebedrijven.

De Leeuw is opgegroeid tussen het papier. Zijn vader exploiteerde na de oorlog een aantal Lectura-winkels, importeerde een Belgische krant en had een leesportefeuillebedrijf. Zoon Jacques combineerde zijn werklust met zijn liefde voor het wielrennen door dagelijks Belgische kranten met de fiets van Turnhout naar Tilburg te vervoeren. Daarnaast stond hij in de winkel en bezorgde hij bladen bij abonnees.

Na jaren ploeteren, richtte De Leeuw zijn eigen leesmappenbedrijf Danklof op. Hij had succes en voegde dit bedrijf later samen met importeur/uitgever De Vrijbuiter van zijn vader.

Onconventionele acties op de publieksbladenmarkt, die werd gedomineerd door de Haarlemse VNU, versnelden de groei van de bedrijven van De Leeuw. De import van de in Nederland onbekende Belgische sensatiebladen Zondagsnieuws en Kwik sloeg enorm aan. Kwik maakte in '66 zelfs een speciale kleureneditie ter gelegenheid van het huwelijk van Beatrix en Claus, waarvan 200.000 exemplaren over de toonbank gingen. Verder breidde de Brabantse zakenman eind jaren zestig het aantal verkooppunten van populaire tijdschriften fors uit door ook tabakswinkels en supermarkten van deze bladen te voorzien. VNU, dat vooral dreef op abonnementen, was destijds niet zo happig op het stimuleren van de losse verkoop.

Zijn grootste slag sloeg De Leeuw in '88 toen hij de Verenigde Lectuur Bedrijven (VLB) overnam om te voorkomen dat dit bedrijf in handen van Bührmann-Tetterode viel. Hierdoor werden onder meer Betapress, AKO en Van Ditmar en Van Gelderen Import onderdeel van Audax. VLB onderhield altijd al nauwe contacten met Audax omdat Betapress een verzelfstandigd onderdeel van De Vrijbuiter was.

Met de explosieve groei kwamen de problemen. Bij Van Gelderen kwam in 1991 een omvangrijke fraudezaak aan het licht. Een boekhouder wist 1,4 miljoen gulden achterover te drukken. Ernstiger nog was een bestuursconflict in dat jaar dat leidde tot het vertrek van zeven topfunctionarissen. Audax boekte dat rampjaar een aanzienlijk lagere netto winst dan het jaar daarvoor.

De constructie met de stichtingen, de aankondiging van De Leeuw dat hij nog vijf jaar als grote roerganger zal aanblijven en de komst van Dreesmann (voormalig V&D-directeur) in het bestuur deden de rust weerkeren in Gilze. Dreesmann was gedelegeerd commissaris, maar stapte vorig jaar over naar de raad van bestuur toen De Leeuw een steuntje in de rug nodig had. Ook de dure en moeizame verhuizing van Van Gelderen Import uit Amsterdam naar Gilze droeg bij tot het weer onder controle krijgen van de situatie. De vraag wie over vijf jaar op de stoel van De Leeuw gaat zitten, blijft echter onbeantwoord. Dreesmann is te oud om De Leeuw op te volgen.

De naam De Leeuw zal altijd verbonden blijven met Audax. De Leeuw heeft 85 procent van de certificaten van de aandelen, die de economische eigendom vertegenwoordigen, ondergebracht bij Stichting De Leeuw. Hoewel de naam van de stichting het tegenovergestelde doet vermoeden, zit De Leeuw zelf niet in het bestuur. Zijn dochter is voorzitter. Vijf procent van de certificaten is overgeheveld naar een werknemersstichting en de overige tien procent is naar naaste verwanten gegaan. “Het was een emotioneel moment toen ik eind vorig jaar een handtekening zette onder de stukken waarin stond dat ik afstand deed van mijn aandelen”, zegt De Leeuw.

De zeggenschap is ondergebracht bij de stichting administratiekantoor De Leeuw. “Deze stichting is te vergelijken met de algemene aandeelhoudersvergadering”, vertelt De Leeuw, die bestuursvoorzitter is van deze stichting. Belangrijke beslissingen van de directie moeten in speciale gevallen niet alleen worden voorgelegd raad van commissarissen, maar ook aan het stichtingsbestuur. Hierdoor blijft De Leeuw ook na zijn pensionering een flinke vinger in de pap houden. Als De Leeuw overlijdt, kiest het college een nieuwe voorzitter en zal het bestuur beslissingen nemen met meerderheid van stemmen.

De conflicten in het bestuur hadden nog een staartje. Begin dit jaar liet het voltallige bestuur van de Stichting AKO Literatuurprijs weten op te stappen. Als een van de redenen voerde het bestuur de recente wisselingen in de top van Audax aan. De Leeuw en Dreesmann, die niet aanwezig waren bij de laatste uitreiking van de prijs op 11 mei in het Amstelhotel omdat op diezelfde dag een nieuw Audax-kantoor in Amsterdam werd geopend, lieten zich niet uit het veld slaan en hebben vandaag de namen van de nieuwe bestuursleden van de stichting bekendgemaakt. Als het aan De Leeuw en Dreesmann ligt, blijft de AKO Literatuurprijs tot in lengte van dagen bestaan. “Het is en blijft een ideële prijs. Als we een commerciële doelstelling hadden, zouden we die twee tot drie ton op een andere manier inzetten”, zegt Dreesmann.

Het prijzengeld moet wel eerst worden verdiend. Audax verwacht dat door efficiëntiemaatregelen het bedrijfsresultaat, dat vorig jaar ruim 11 miljoen gulden bedroeg, op de middellange termijn zal groeien tot 15 miljoen gulden.

Als het over groei gaat, denkt De Leeuw niet in de eerste plaats aan groei door acquisities, maar aan uitbreiding van de bestaande activiteiten. Audax wil de drie distributienetwerken (Betapress, Danklof en Van Gelderen) intensiever gebruiken. “We distribueren tijdschriften en kranten voor de losse verkoop. We willen daarnaast de bezorging bij abonnees aanbieden aan uitgevers. In sommige segmenten kunnen we goedkoper werken dan PTT Post.” Nederlandse uitgevers, die met de regelmaat van de klok klagen over de stijgende tarieven van PTT Post, zijn zeer genteresseerd in alternatieve bezorgingskanalen. Audax onderzoekt in dit verband of Danklof is om te vormen tot een organisatie die bestaat uit franchisenemers die behalve de bezorging van de leesmappen ook de bezorging van tijdschriften bij abonnees op zich kunnen nemen.

Zolang het over grote aantallen gaat, vindt De Leeuw nieuwe media ook interessant. Op dit terrein heeft hij het nodige leergeld betaald. Begin jaren tachtig stortte Audax zich op de videomarkt. “Dat is een geweldige zeperd geworden. In die tijd waren er nog drie verschillende standaards en bovendien waren de voorbespeelde banden te duur om te verkopen. Deze nadelen heeft cd-i niet. Er is al een wereldstandaard en bij grote oplages zijn interactieve cd's niet duur. Als uitgever en als distributeur zien we kansen.”

Op Europees niveau wil De Leeuw zich eveneens meer manifesteren. “Ik verwacht dat buitenlandse uitgevers de distributie van hun Engelstalige boeken en tijdschriften in Europa gaan concentreren. Gilze ligt centraal en leent zich uitstekend als distributiecentrum”, meent De Leeuw.

Ondertussen gaat de recessie vrijwel geheel voorbij aan Audax. Alleen bij de glossies lopen de advertentie-inkomsten terug. Audax merkt niets van concurrentie van de tv op de advertentiemark. Bladen als Weekend en Aktueel zien het advertentie-aanbod alleen maar toenemen. De omzet van Audax stijgt en De Leeuw verwacht dat de netto winst dit jaar 25 procent hoger zal uitvallen dan de 5,5 miljoen gulden vorig jaar. Een deel wordt aan de algemene reserves toegevoegd en van het dividend komt 85 procent terecht bij Stichting De Leeuw. Die zal dat geld weer gebruiken om de doelstelling van de stichting te verwezenlijken. Opdat Audax stoutmoedig kan blijven.