Nicole Ex

Nicole Ex: Zo goed als oud. De achterkant van het restaureren. Met een voorwoord van Prof. Dr. Ernst van de Wetering. Uitg. Amber, 168 blz. Prijs f 34,90

'Eeuwige schoonheid' is de misleidende Nederlandse titel van E.H. Gombrich's kunsthistorische handboek The Story of Art. Eeuwige schoonheid bestaat niet - kunstwerken zijn net als mensen onderhevig aan verouderingsprocessen. Alleen met kunst- en vliegwerk kan het verval worden gestopt, zoals onlangs weer bleek bij de fresco's van Giotto in de Arena-kapel in Padua die door luchtvervuiling en te veel toeristen worden bedreigd.

In Zo goed als oud geeft Nicole Ex een overzicht van de dilemma's waarvoor restauratoren en conservatoren staan als zij een kunstwerk in oude staat willen herstellen. Het begint al met de vraag wat je onder de oorspronkelijke staat of authenticiteit verstaat. Ex onderscheidt zes verschillende soorten authenticiteit die elkaar veelal uitsluiten. Kiest men bijvoorbeeld voor de materiele authenticiteit van een klok, dan mogen de versleten radartjes van het uurwerk niet worden vervangen door nieuwe. Staat daarentegen de functionele authenticiteit voorop dan gebeurt dit wel - een klok is immers geen klok meer als zij de tijd niet aangeeft. Bij de restauratie van Newmans schilderij Who is afraid of Red, Yellow and Blue III spitste de contoverse zich onder andere toe op de vraag of de materiele authenticiteit hier ondergeschikt moet zijn aan de conceptuele authenticiteit. Met andere woorden of het idee dat Newman wilde uitdrukken, de spanning tussen het enorme rode vlak en de smalle gele en blauwe banen aan weerszijden, dankzij de overschildering behouden was.

Standaardoplossingen zijn er niet en vrijwel elke ingreep is gebaseerd op een interpretatie, schrijft Ex. 'Door het restaureren verandert een voorwerp in iets anders.' Maar hoe zit het dan met de reversibiliteit of de omkeerbaarheid van elke restauratiehandeling, een voorwaarde die in de internationale beroepscode van restauratoren wordt gesteld? Het is een nobel streven, maar volledige reversibiliteit is 'wishful thinking' stelt Ex nuchter vast. In een helder betoog worden de voor- en nadelen van verschillende restauratietechnieken geschetst. De originele staat blijkt niet absoluut maar relatief. Het in alle opzichten 'als nieuw' herstellen van een kunstwerk is een illusie.

Nicole Ex: Zo goed als oud. De achterkant van het restaureren. Met een voorwoord van Prof. Dr. Ernst van de Wetering. Uitg. Amber, 168 blz. Prijs f 34,90