Johannesburg; Gekroonde Valk vliegt weer terug naar zijn zuil

“Hoekom laat ons nie hierdie ding hiernatoe kom nie?” Dat vroeg mevrouw Hovy aan haar man en sindsdien staat de Gekroonde Valk in een achtertuin in Germiston, Zuid-Afrika. De omzwervingen van een gietijzeren vogel van een bierbrouwer uit de Hoogte Kadijk in Amsterdam.

JOHANNESBURG, 23 JULI. Hij is bepaald niet mooi, de Gekroonde Valk. De gietijzeren roofvogel is twee meter hoog, heeft een merkwaardig kroontje op zijn hoofd en een doelloos lint om zijn nek gestrikt. Met geopende bek kijkt hij nors uit over de heuvels ten noorden van Johannesburg, waar hij via de Hoogte Kadijk in Amsterdam, een lange boottocht naar Zuid-Afrika met de Suiderkerken en een tuin in Germiston is neergestreken.

Het atelier van beeldhouwer Mike Edwards is de volgende halte in de omzwervingen van de Gekroonde Valk, ooit het pronkstuk van de gelijknamige brouwerij in Amsterdam. Met de volharding van de ware fanatici hebben drie Amsterdammers het beeld in Zuid-Afrika opgespoord, om het terug te krijgen op de oorspronkelijke zuil op de Hoogte Kadijk. Stichting De Gekroonde Valk in Amsterdam heeft Edwards nu opdracht gegeven een replica in brons te gieten, die in september naar Nederland zal worden verscheept.

Edwards, die twintig jaar lang professor in de beeldhouwkunde was aan de universiteit van Pretoria, vindt het “opwindend”. Het is weer eens wat anders dan een borstbeeld van een gezagsdrager, zoals de afgezette president van het thuisland Ciskei, Lennox Sebe, die achteloos tegen een muurtje is gezet. “Het is een typisch negentiende-eeuws dierenbeeld, vermoedelijk Frans”, zegt Edwards. “Ik vind het een aardige valk. Het is niet simpelweg een vogel van metaal, er is wat interpretatie aan gegeven.”

Het enorme bedrijfsterrein van brouwerij De Gekroonde Valk, opgericht in 1733, heeft ruim twee eeuwen lang de Hoogte Kadijk beheerst. In 1891 vierden de eigenaren, de familie Van Vollenhoven, het feit dat ze de brouwerij honderd jaar bezaten met een beeld dat op een 5,5 meter hoge zuil bij de toegangspoort kwam te staan. Het was de Gekroonde Valk, het embleem op de bierflessen. De brouwerij werd na de Tweede Wereldoorlog verkocht aan Heineken en uiteindelijk gesloopt. Het bier, Van Vollenhoven's Stout, wordt nog steeds gebrouwen. De Valk bleef nog lange tijd eenzaam op zijn pilaar staan, als herinnering aan een rijk, alcoholisch verleden, totdat hij in de jaren zestig in het niets verdween.

De Hoogte Kadijk werd een woonbuurt. Drie bewoners, Jan Nekkers, Eymert van Manen en Pieter Teepe, raakten gefascineerd door de eenzame zuil tussen de nieuwbouw. Wat had daar gestaan? De speurtocht ging langs oudere buurtbewoners, die zich de valk herinnerden, oud-werknemers van de brouwerij en het Gemeente-archief en leidde uiteindelijk naar de Zuidafrikaanse tak van een familie Hovy. Willem Hovy's grootvader was directeur van de brouwerij. Zijn vader emigreerde in 1903 naar Zuid-Afrika, waar Willem in 1921 werd geboren. De familie in Zuid-Afrika wist nog van het bestaan van de valk, en ergens in de jaren zestig vroeg Willems vrouw: “Hoekom laat ons nie hierdie ding hiernatoe kom nie?” Pa Hovy vond het een prima idee en regelde verscheping van de valk naar Zuid-Afrika.

Zo kwam De Gekroonde Valk bij Willem Hovy in de tuin te staan, in het stadje Germiston, twintig kilometer ten oosten van Johannesburg. Het familie-album toont de verbaasde gezichtjes van een schare kinderen, die in de winter van 1967 op, naast en onder de reusachtige valk is geklommen. Opa staat er trots naast. Willem, die inmiddels ook zijn huis de Gekroonde Valk heeft genoemd, herinnert zich dat het beeld nogal de aandacht trok. De buurt noemde hem “de man met de grootste vogel van Germiston”, vertelt hij met een rood aangelopen gezicht van het lachen, want dit is zeer pikant Afrikaans idioom.

In Nederland had de valk zijn sporen nagelaten, zo bleek toen Willem Hovy de brief van de Amsterdamse stichting kreeg. Of hij het beeld wilde verkopen of laten namaken? Na familieberaad bleek verkoop uitgesloten. Men vond een beeldhouwer, die medio augustus de kopie hoopt klaar te hebben. De stichting zoekt sponsors voor de kosten (zo'n 25.000 gulden), de zuil is dank zij de gemeente en een aannemer gered. “Wij zijn verliefd geraakt op dat beeld”, zegt secretaris Eymert van Manen. “Vroeger was de Hoogte Kadijk echt een industriële buurt, maar van die oude bedrijvigheid zie je nog maar heel weinig. De dijk is een beetje saai, met het beeld zal het opleven”. In oktober hoopt men de Gekroonde Valk Twee op zijn oude standplaats te onthullen, waarbij het Van Vollenhoven's Stoutbier “rijkelijk zal vloeien”, zo belooft de secretaris.

Het origineel gaat weer terug naar de tuin in Germiston. Het is maar de vraag, of daarmee een eind komt aan de omzwervingen, want Hovy's oudste zoon is genteresseerd. Hij woont in Los Angeles.