Vliegdekschepen van ijs

Habakkuk, J. Wallace PhD, Warship nr. 17, januari 1981 / Pyke, The Unknkown Genius, David Lampe, Evans Brothers, Londen, 1959 / The Second World War, Winston S. Churchill, Boston 1951 / The Challange of War; Scientific and Engineering Contributions to World War Two, Guy Hartcup, 1970 / Mountbatten; the Official Biography, P. Ziegler, Londen 1985.

In de Tweede Wereldoorlog hadden de geallieerden behoefte aan steunpunten in de strijd tegen de Duitse onderzeeërs. Legeradviseur Pyke, een markante persoonlijkheid, kwam met een voorstel: vliegdekschepen van ijs en houtpulp. Een idee dat zelfs Lord Mountbatten en Churchill de lucht in prezen.

Geoffrey Nathaniel Pyke werd aan het einde van de vorige eeuw geboren. Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, gaat hij als correspondent voor de Daily Chronicle naar Duitsland, waar hij gevangen genomen wordt, maar op spectaculaire wijze naar Holland ontsnapt. Hij wordt speculant, richt een progressieve school op, steunt de republikeinen tijdens de Spaanse Burgeroorlog, houdt een opiniepeiling in vijandelijk Duitsland om te zien of de Duitsers Hitler echt willen en wordt adviseur van het Engelse leger.

In die functie stelt hij voor om ballonnen met microfoons boven Engeland te hangen om vijandelijke vliegtuigen op te sporen. Hij trekt echter vooral aandacht met zijn idee voor een keurkorps dat met speciale voertuigen snel sabotage-acties kan uitvoeren in sneeuwachtige berggebieden, zodat de Duitsers veel troepen moeten inzetten voor de verdediging van kwetsbare punten, zoals bruggen en dammen.

Pyke is een excentieke man. Hij heeft last van lage bloeddruk en werkt het liefst op bed - "dat spaart tijd' - waar hij eindeloze geschriften produceert. Als hij gentroduceerd wordt bij Lord Mountbatten, Chef van het bureau Combined Operations, ziet hij er nogal onverzorgd uit: een wilde baard, geen das en zijn overhemd en te korte broek zitten vol vlekken.

Tijdens het werken aan de terreinwagen, groeit bij Pyke het idee voor Habakuk: drijvende ijsbergen als steunpunten in de strijd tegen Duitse onderzeeërs. Pyke noemt de Operatie - vaak foutief gespeld als Habbakuk of Habakkuk - naar een bijbeltekst met de strekking: Ik zal een werk verrichten dat u niet voor mogelijk houdt. September 1942 schrijft hij een memorandum van 100 pagina's aan Mountbatten. Hij heeft het nauwkeurig onderzocht: ijs kan niet zinken, is moeilijk op te blazen zoals gebleken is bij het uit de weg ruimen van kruiend ijs en ijsbergen smelten langzaam.

Mountbatten schrijft enthousiast dat Habakuk zal leiden tot heerschappij in de lucht en: "Er kunnen grote hoeveelheden goederen getransporteerd worden in schepen die immuun zijn voor bommen, mijnen en torpedo's.' Er is een tekort aan lange afstandsvliegtuigen om de Duitse U-boten in de Atlantische Oceaan (The Black Pit) kunnen bevechten. Habakuk is geschikt als drijvend vliegveld en bij een eventuele landing op de Franse kust. Pyke denkt ook aan aanvallen van ijsschepen op Napels en Genua.

Het idee van Pyke is vooral gebaseerd op een nieuw materiaal: een combinatie van houtvezels en water. In bevroren toestand is dit Pykrete net zo hard als beton (concrete), harder en lichter dan ijs, het smelt veel langzamer en er is weinig energie nodig om het bevroren te houden. Bovendien kunnen bomkraters gemakkelijk worden gerepareerd: water erover! Mountbatten laat Pykrete door wetenschappers uittesten. Zij bevestigen Pyke's bevindingen: het kan niet kapotgeslagen worden met een hamer, is net zo goed bewerkbaar als hout en een kogel dringt slechts 17 centimeter diep in Pykrete door, bij ijs is dit 40 centimeter.

Mountbatten haast zich naar Prime Minister Churchill. Deze bevindt zich echter in bad. "Dat is precies waar ik hem wil hebben.' Hij gaat de badkamer binnen en laat een stuk Pykrete drijven in het warme badwater; het smelt nauwelijks. Er wordt een commissie in het leven geroepen die zich richt op het project. Churchill schrijft eind "42 aan één van de generaals: "Ik hecht er de grootste waarde aan dat de ideeën rond Habakuk direct worden onderzocht. De Chief Combined Operations moet alle faciliteiten krijgen om ze verder te ontwikkelen. Hij moet me wekelijks rapporteren (...). De voordelen van een drijvend eiland, zelfs al wordt het slechts gebruikt als tankstation voor vliegtuigen, zijn zo geweldig, dat ze nu niet nader beschouwd hoeven te worden.'

Twee hoge militairen worden naar Canada gestuurd om een protoype te vervaardigen. Vijf universiteiten verrichtten research en bij Lake Patricia in Ontario wordt een model vervaardigd dat twintig meter lang is. Er worden ijsblokken uit het bevroren oppervlak van het meer gezaagd, die met water aan elkaar worden gelast.

Het feitelijke schip moet 600 meter lang worden, zal 1,8 miljoen ton water verplaatsen (25 keer zo veel als een passagiersschip) en 20 electro-motoren krijgen, die met gondels bevestigd zijn aan de romp (dieselmotoren geven te veel warmte af). Uit onderzoek blijkt dat de romp een isolerende huid moet krijgen, vooral bestaande uit hout-bestanddelen. Habakkuk zal 300 vliegtuigen kunnen vervoeren.

Churchill: "Het moest een schipachtige constructie worden (...), op eigen kracht langzaam voortbewegend, met z'n eigen antivliegtuig verdediging, met reparatiefaciliteiten, hangars en een verrassend kleine ijsfabriek om zelf te kunnen blijven bestaan.' Er worden plannen gemaakt voor zes verschillende typen schepen, waaronder olietankers, maar ook dummies om de vijand te misleiden.

Als Mountbatten de Amerikaanse legertop in augustus 1943 laat kennismaken met Habakuk, is het idee eigenlijk al achterhaald. De geallieerden hebben inmiddels gezegevierd over de Duitse U-boten, onder meer door nieuwe typen radar. Bovendien is Normandië gekozen als landingsplaats, dat binnen bereik ligt van de Engelse vliegvelden. Als Mountbatten de kwaliteiten van Pykrete wil aantonen tijdens een bijeenkomst met Amerikaanse militairen, laat hij twee blokken ijs binnenbrengen, waarvan één Pykrete. Hij leent een revolver en schiet op het ijs dat versplintert. Daarna vuurt hij een kogel af op het Pykrete. Het blok blijft onbeschadigd, de kogel ketst terug en schampt het been van de Amerikaanse Admiraal King. De Amerikanen zijn niet overtuigd van het idee.

Bij proeven blijkt Pykrete toch sneller te smelten dan verwacht en het gevaarte dreigt onder zijn eigen gewicht te bezwijken. Dit is op te lossen door toepassing van lichter houtmateriaal en een grotere ijsfabriek. Een ander probleem is dat er amper havens zijn die diep en koud genoeg zijn om een vaartuig met een diepgang van 50 meter te kunnen bouwen. Alleen Corner Brook in Newfoundland komt in aanmerking. Inmiddels ligt er een bouwschema klaar. De blokken Pykrete, waarin 300.000 ton houtpap wordt verwerkt, moeten 4x2x1 meter worden. Het zal 8000 man acht maanden kosten om Habakuk te bouwen, zodat hij pas eind zomer "45 operationeel is. Bovendien zijn de kosten niet enkele duizenden, maar miljoenen ponden. Hierdoor haakt zelfs Churchill af. Lord Alanbrooke (Chef Generale Staf) is al lang sceptisch over Habakuk: "God weet hoeveel geld er over de balk is gesmeten met dit project.'

De oorzaken van het falen van Habakuk waren vooral technisch en strategisch: tal van problemen bij de realisatie (het materiaal, de grootte) en er was inmiddels een betere techniek ontwikkeld in de strijd tegen U-boten. Bovendien bleek het veel duurder dan oorspronkelijk werd verwacht. Volgens Guy Hartcup, auteur van "The Challange of War', heeft Operatie Habakuk gefaald door een slechte coördinatie: "... niet omdat het een te fantastich idee was, maar omdat het niet gerelateerd werd aan de strategie van dat moment.' Volgens hem had het met de nodige kosten en meer tijd om te experimenteren, wel uitgevoerd kunnen worden.

Er is ooit nog een ontwerp gemaakt voor een vliegdekschip van gewapend beton, met landingsstrips die als tentakels in- en uitgeklapt konden worden. Pyke kwam kort na de oorlog met het idee om troepen die aan land gingen in Burma te transporteren via een pneumatische buis. De manschappen werden er met grote snelheid in een shuttle doorheen geblazen. Het werd nooit gerealiseerd. Pyke pleegde in 1948 zelfmoord.