Nederland weet niet wat te doen met migranten; Niemand kan de groei verklaren

DEN HAAG, 22 JULI. “Als u het weet, mag u het zeggen”, zegt R.F. Zeeuwen van de directie vreemdelingenzaken van het ministerie van justitie op de vraag wat de oorzaak is van de toename van het aantal asielzoekers in Nederland. “We hebben een niet aflatende stroom Somaliërs, voormalige Joegoslaven, Iraniërs, Sri-Lankezen en Irakezen. De gehele Europese Gemeenschap wordt geconfronteerd met grotere aantallen asielzoekers, maar niemand weet waarom de aantallen de laatste tijd zo toenemen.”

Twee weken geleden presenteerden de Verenigde Naties nieuwe cijfers over de wereldpopulatie. In het Wereldbevolkingsrapport 1993 staat dat Europa en de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara in 1985 ongeveer evenveel mensen telden: 480 miljoen. In 2025 leven er naar verwachting in Europa 500 miljoen mensen en in die Afrikaanse landen 1500 miljoen.

Op de dag dat het rapport verscheen gingen in Nederland de deuren dicht van de opvangcentra voor asielzoekers. Nieuwkomers moesten in door Vluchtelingenwerk Nederland gehuurde bussen slapen of in het open veld. De acht onderzoek- en opvangcentra in Nederland die verantwoordelijk zijn voor de eerste opvang van asielzoekers waren overvol.

De oorspronkelijke prognose van het ministerie van justitie in september 1992 was dat dit jaar 17.000 asielzoekers naar Nederland zouden komen. Die prognose was gebaseerd op een dalend aantal asielverzoeken, van 21.615 in 1991 tot 20.346 in 1992. Maar de daling zette in 1993 niet door. Er kwamen steeds meer asielzoekers naar Nederland, waardoor de prognose telkens moest worden bijgesteld. Het kabinet verwacht nu dat er dit jaar 30.000 asielzoekers zullen arriveren.

Het ministerie van WVC, dat voor de opvang van de asielzoekers verantwoordelijk is, schat dat deze zomermaanden 700 nieuwe asielzoekers per week een beroep doen op een plaats in een van de acht onderzoek- en opvangcentrum. Als deze trend doorzet, zouden jaarlijks ruim 36.000 asielzoekers naar Nederland komen. Vorige week, toen de opvangcentra al waren gesloten, meldden zich meer dan 800 asielzoekers bij de tenten die inderhaast waren neergezet.

Pag.2: Aantal vluchtelingen groeit al jaren

Het aantal vluchtelingen en daarmee het aantal asielzoekers groeit al jaren. Uit het Wereldbevolkingsrapport 1993 blijkt dat het aantal asielaanvragen in Europa, Noord-Amerika en Australië in de periode 1983-1991 is verzevenvoudigd tot 715.900. Dit aantal nam in 1992 nog verder toe, aldus het rapport. In 1992 werden alleen al in Duitsland meer dan 430.000 asielverzoeken ingediend.

Een reden voor de toename kan gevonden worden in de veranderde verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten. “In de Koude Oorlog werd alles in Oost-Westtermen uitgevochten en daardoor leken de conflicten beter beheersbaar. Na de Koude Oorlog zie je steeds meer landen op drift raken. De beheersing van conflicten wordt moeilijker en daardoor zijn er meer vluchtelingen”, zegt prof.dr. H.B. Entzinger, hoogleraar multi-etnische studies in Utrecht.

Na de oliecrisis in 1973 hebben de Westeuropese regeringen getracht de stroom gastarbeiders te beperken. “In de periode van de arbeidsmigratie (1960-1973) konden personen (dus ook vluchtelingen) als toerist binnenkomen, werk zoeken en vervolgens op basis van werk een arbeids- en verblijfsvergunning krijgen. Het indienen van een asielverzoek of het krijgen van een formele status als vluchteling was voor vluchtelingen vaak ingewikkelder en riskanter, dus niet nodig”, schrijven de aan het Instituut voor Migratie en Etnische Studies verbonden Penninx en Van Amersfoort in een artikel. “Na 1973 kwam dat heel anders te liggen: voor diegenen die geen netwerk onder een immigrantenpopulatie in het vestigingsland hadden, bleef alleen een beroep op asiel over, ongeacht de vraag of men politieke of andere motieven had om te komen.”

De migrantenbeperking verklaart echter niet de hausse van de laatste maanden. Wat een rol kan spelen is dat in de loop van de jaren steeds meer (al dan niet erkende) vluchtelingen verblijven in de Westeuropese landen. Die oefenen een aantrekkingskracht uit op hun landgenoten. “Dat verschijnsel van familie-natrek zien we heel duidelijk. Het is ook een heel logisch en oud verschijnsel”, zegt Zeeuwen, van de Directie Vreemdelingenzaken.

De vluchtelingen spelen ook informatie door. “Als Nederland toleranter voor Somaliërs is dan andere Westeuropese landen, zullen de Somaliërs in Nederland die informatie doorspelen aan hun landgenoten. Vluchtende Somaliërs zullen dan sneller hier naartoe komen”, zegt F. Biesma van Vluchtelingenwerk Nederland.

Dat blijkt ook uit een onderzoek van het Instituut voor Sociale Geografie in Amsterdam. Voor 35 procent van de asielzoekers die bewust voor Nederland hebben gekozen, vormden landgenoten in Nederland of Europa de belangrijkste bron van informatie.

Bij Justitie bestaat het vermoeden dat er steeds professionelere organisaties bestaan die - behalve het verstrekken van valse papieren voor veel geld - adviezen geven in welk land de asielzoeker de beste kansen maakt.

Zeeuwen zegt dat Justitie “loert” op deze organisaties. “Maar het is moeilijk om er een vinger achter te krijgen. We denken dat deze organisaties vooral in de verre herkomstlanden de uitreis van vluchtelingen regelen en vaak maar heel globaal op de hoogte zijn van de asielprocedures in West-Europa.”

Een recente theorie van onder meer VVD-politici is dat de toename van het aantal asielzoekers in Nederland kan worden toegeschreven aan strengere asielwetgeving in Duitsland en Frankrijk. Ook zou meespelen dat asielzoekers zich steeds onveiliger voelen in Duitsland na de recente aanslagen op buitenlanders. “We hebben nog geen aanwijzingen dat asielzoekers in plaats van Duitsland naar Nederland gaan”, zegt Zeeuwen. “We hebben nu wel significante aantallen asielzoekers die in Duitsland in de asielprocedure hebben gezeten, maar omdat we daar nooit eerder onderzoek naar hebben gedaan, hebben we geen vergelijkingsmateriaal.” Volgens Zeeuwen zeggen die asielzoekers wel vaker dat ze Duitsland zijn ontvlucht wegens vreemdelingenhaat.

Welke oorzaken voor de toename van het aantal asielzoekers blijven dan nog over? Het "asiel-shoppen' (het tegelijkertijd aanvragen van asiel in verschillende landen) is tegengegaan door het sluiten van overeenkomsten tussen de Westeuropese landen. In die overeenkomsten staat dat een asielzoeker kan worden teruggestuurd naar het land waar hij het eerste asielverzoek heeft gedaan. Ook het "asieltoerisme' kan niet de verklaring zijn. Het aantal jonge Oosteuropeanen dat een maandje vakantie neemt in Nederland door zogenaamd een asielverzoek in te dienen, is volgens Zeeuwen heel klein.

Zouden de verbeterde communicatiemiddelen voor een trek naar de Westeuropese landen zorgen? Omdat de mensen in de ontwikkelingslanden op de televisie zien dat we het hier goed hebben? “We weten het gewoon niet”, zegt Zeeuwen. “En we denken er op dit moment ook maar niet over na, want we staan tot onze knieën in het werk.”