An der schönen grünen Donau

Nederland wil graag ervaring opdoen met het beheer van natte natuurgebieden langs de rivieren. Een eerste aanzet is een gezamenlijk Hongaars-Nederlandse analyse van de Gemenc, een natuurgebied langs de Donau dat droog dreigt te vallen.

Een van de schitterendste natuurgebieden die de Donau doorsnijdt, is de Gemenc in het zuiden van Hongarije. Het is een soort binnendelta met uitwaaierende zijarmen die uniek is om z'n flora en fauna, maar die de laatste jaren letterlijk dreigt te verzanden door daling van het waterpeil. Hongaren en Nederlanders werken nauw samen om de natuurwaarden van de Gemenc te herstellen.

Met twee kleine roeibootjes varen we over de vele zijarmen van de Donau. Gyöoz Buzetzky, werkzaam voor het ministerie van Milieu en Regionale Ontwikkeling, peilt met een roeispaan de diepte van de vaargeul. Zestig centimeter water staat er onder ons, het buitenboordmotortje wordt opgetrokken. Links en rechts zijn delen van de rivier drooggevallen.

Dr. Bas Pedroli, verbonden aan het Waterloopkundig Laboratorium in Delft, tuurt door een verrekijker. Even later zie ik twee zeearenden hoog boven onze hoofden cirkelen. Op hetzelfde ogenblik stoot hij mij aan: ""Kijk een zwarte ooievaar''.

Ik realiseer me dat ik ben aangekomen in een van de schitterendste natuurgebieden van Europa, 150 km groot, met populieren en majestueuze eiken, en talrijke vogelsoorten waaronder de grote zilverreiger, zwarte wouw en kwak. Ook edelherten en zwijnen leven in het rivierbos. De Donau en haar zijarmen zijn de paaiplaatsen van vissen als steur, barbeel en kopvoorn.

Het verval van de Donau in de Gemenc is gering, zelfs nog iets minder dan de Waal in Nederland. De Donau is na Oostenrijk dan ook een traag stromende rivier, hij is kilometers breed en de stroomsnelheid is laag.

Maar naast de rivier dreigt de Gemenc droog te vallen. Oorzaken daarvan zijn de regulering van de rivier die begin deze eeuw heeft plaatsgeonden, en een langdurige grindwinning tijdens het oude regime. Beide hadden een verdieping van de rivierbedding tot gevolg, waardoor de waterpeil in de Donau en zijarmen drastisch is gedaald. Ook elders in de Donau is het waterpeil gedaald, maar daar zijn de gevolgen minder dramatisch.

Valt de verdroging van de Gemenc te keren? In het Water Resources Research Centre (Vzgazdálkodási tudományos kutatóközpont és vituki consult) in Budapest werd onlangs een Hongaars-Nederlandse beleidsanalyse gepresenteerd, die een drietal alternatieven biedt: herstel van drie van de vier voormalige meanders, het creëren van een zijkanaal door oude zijarmen van de Donau met elkaar te verbinden en als derde water uit de rivier Sió via een aan te leggen reservoir in de Donau brengen.

""Deze beleidsanalyse is een co-produktie van het RIZA(Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling), het Waterloopkundig Laboratorium en het Hongaarse Water Resources Research Centre'', zegt dr.ir. Jan Leentvaar. Samen met de Hongaarse staatssecretaris van Waterbeheer Béla Hajós is hij de initiator geweest van het Gemenc-project.

""De samenwerking tussen Nederland en Hongarije is niet toevallig'', zegt Pedroli, een van de samenstellers van de beleidsanalyse. ""We kunnen veel van de Hongaren en van de situatie in Hongarije leren. Het land toont op watergebied veel overeenkomsten met Nederland. Het Balatonmeer lijkt op ons eigen IJsselmeer en ook Nederland kent vele rivieren die vergelijkbaar zijn met de Donau. Er is echt sprake van wederzijds belang bij dergelijke projecten. Wij bezitten niet meer die geweldige rivierbossen, natuurlijke oevers en flora en fauna die een gebied als de Gemenc rijk is. Stukken natuur die wij graag in ons eigen landschap weer terug zouden willen brengen. Dat dit in Nederland niet in een paar jaar gerealiseerd kan worden, is duidelijk. Maar de kennis die wij als Nederlandse onderzoekers nu opdoen in Hongarije helpt ons bij het ontwikkelen van natuurgebieden rondom onze grote rivieren.''

Drs. Eric Marteijn, bioloog bij het RIZA, beaamt het belang van de vergaarde kennis in Hongarije. ""Als Rijkswaterstaat zouden we nooit zijn gestart met een dergelijk project als er voor ons niets te leren viel. Wat wij opsteken in Hongarije is een andere kijk op rivierbeheer - geen kunstmatige zomerdijken vlak langs rivieren, maar terug naar een natuurlijke toestand zoals 200 jaar geleden, met natuurlijke oevers, ooibossen en nevengeulen in de uiterwaarden.''

Het Waterloopkundig Laboratorium en RIZA hebben samen met de Hongaarse deskundigen in détail doorgerekend welke effecten de alternatieven zullen hebben op de waterstanden, het grondwater, de verspreiding van vervuiling, het zuurstofgehalte en de toestand van het ecosysteem. Ook de te verwachten investeringen en onderhoudskosten zijn berekend.

Een dergelijke aanpak is nieuw voor Hongarije. Het heeft tot 1989 geduurd voordat dit mogelijk werd. Dr. Tardy, staatssecretaris van milieu, gestoken in een slecht zittend zomercolbert spreekt voortdurend zijn lof uit over de Hongaars-Nederlandse samenwerking. Het blijkt dat zijn Nederlandse collega Gabor van Natuurbeheer Hongaar van geboorte is een goede bekende van hem: ""De contacten tussen collega Gabor en mij zijn prima''.

Grootste zorg is de financiering van het Gemenc-project. ""Internationale fondsen zijn nodig om Gemenc te redden'', aldus Tardy. ""De Hongaarse overheid beschikt niet over gelden, we zijn aangewezen op het buitenland. Ik hoop dat Nederland fondsen kan helpen vinden voor de uitvoering van de plannen''.

Tardy laakt het beleid inzake natuurbescherming van zijn voorgangers. ""Centrale besluitvorming zonder onderzoek vooraf was tijdens het oude regime de normaalste zaak van de wereld'', zegt hij. ""Men investeerde in plannen zonder dat men wist wat dat opleverde. Veel teveel natuur is zo verloren gegaan. De onderzoeksmethode die nu wordt gehanteerd is een primeur in Hongarije.''

De politici krijgen een aantal alternatieven aangeboden, waaruit ze een keuze kunnen maken. Men weet waarvoor men kiest.'' ""Mensen die zomaar beslissingen nemen zonder kennis van zaken, zijn criminals'', zegt Tardy in zijn beste Engels.

Hongarije heeft geen geld en hoopt op Nederlandse steun. Nederland kan helpen om internationale organisaties bereid te vinden dit soort projecten te financieren. Tal van internationale milieuorganisaties, waaronder de Fondation Cousteau tonen hun bezorgdheid over het voortbestaan van het gebied.

Maar niet iedereen staat te springen om de buitenlandse bemoeienis. Baja, een provinciestadje zo'n 80 kilometer boven de Joegoslavische grens, ligt vlakbij de Gemenc. Pedroli verwacht in Baja kritische geluiden van de lokale autoriteiten. ""De mensen uit het gebied hebben hun eigen visie op wat er in Gemenc moet gebeuren. Er staan tal van belangen op het spel: bosbouw, jacht en visserij, en recreatie. De alternatieven die in de beleidsanalyse worden aangeboden houden vanzelfsprekend ook consequenties in die niet voor alle betrokkenen even positief zijn.''

Een van de critici is professor Istvan Zsuffa, waterbouwkundig ingenieur en hoogleraar aan de Technische Hogeschool van Boedapest en Baja. Hij staat in zijn opvattingen lijnrecht tegenover die van zijn Hongaars/Nederlandse collega's. Hij voelt zich verbonden met Gemenc, kent het gebied op z'n duimpje en voelt er weinig voor om de Gemenc te laten "verkwanselen' door onderzoekers en politici.

""Maar zijn oplossingen voor de Gemenc lijken niet haalbaar'', aldus Pedroli. ""Zsuffa wordt op politiek niveau niet echt serieus genomen, wat niet wegneemt dat hij soms zeer originele ideeën heeft over de rehabilitatie van het gebied. Hij wil weer kleine sluisjes aanleggen en geultjes tussen de zijarmen van de Donau. Een situatie zoals die vroeger bestond, door de lokale bevolking kleinschalig werd onderhouden, en die een gunstige invloed moet hebben op de watercirculatie''.

In de middag stappen we met een select gezelschap in de twee kleine bootjes. Stroomopwaarts kibbelen een paar bonte kraaien en een zeearend zeilt in de verte. Bomen hangen zwaar over de oevers. Tardy heeft gelijk: je bent een crimineel als je dat om zeep wilt helpen.