Na de val van Sarajevo

Zal Sarajevo vallen? Volgens het nog ongeschreven boekje met de praktische spelregels die de Europese Gemeenschap, de Verenigde Naties, Milosevic en Karadzic in de afgelopen twee jaar hebben ontwikkeld, moet dat mogelijk zijn. De enige regel die nog aan het geheel ontbreekt is die waarin wordt geformuleerd onder welke omstandigheden een der spelers het strijdtoneel zal verlaten. Zoals de zaken er nu voorstaan kan het niet lang meer duren voor ook die laatste regel is geformuleerd.

Het eerste gerucht dat de Verenigde Naties zich zullen terugtrekken is een dag of veertien geleden gelanceerd, tegengesproken maar opnieuw in omloop gebracht, zodat het niet onmogelijk is dat er een paar proefballonnen worden opgelaten. Die hebben geen stormen van verontwaardiging veroorzaakt. Daardoor is natuurlijk nog lang niet de zekerheid ontstaan dat de VN het werkelijk voor gezien zullen houden. Er dient een doortimmerde rechtvaardiging te worden geformuleerd, maar voorzichtig gezegd: de kans op zo'n capitulatie is er niet kleiner door geworden. De Serviërs zijn er bij hun aanvallen op Sarajevo in ieder geval niet door ontmoedigd. Als ze de stad zouden veroveren (en de Amerikanen en Europeanen hebben hen geen ernstig argument gegeven om van dat plan af te zien), zou daarmee een belangrijke basis voor de VN zijn opgegeven waarmee de aftocht een nieuwe materiële rechtvaardiging zou krijgen.

Zover is het nog niet, maar toch is het nu al interessant eens een verkenning te maken van de gevolgen die de feitelijke capituatie van de VN en de Europese Gemeenschap in het vroegere Joegoslavië zou hebben en de vraagstukken die na het herstel van de vrede moeten worden opgelost.

Ten eerste zal, nog altijd aangenomen dat het beleid van de Westen en de VN op de voet van de afgelopen twee jaar zal worden voortgezet, de vrede zijn bereikt op de voorwaarden van de Serviërs en de Kroaten. Dit betekent dat de "etnische zuiveringen' - de vervolgingen, gedwongen massale verhuizingen, moorden enz. - een volledig succes zijn geworden. Het is een inspirerend voorbeeld voor "volksgroepen' in andere staatkundige eenheden, die zich in dezelfde situatie voelen als de partijen in Joegoslavië vóór ze aan de burgeroorlog begonnen.

Roemenen die zich gehinderd voelen door hun Hongaarse minderheid, Irakezen die de Koerden willen verdrijven, zelfs de Afrikaner Weerstandsbeweging die voor zichzelf een blank gebied in Zuid-Afrika wil reserveren: wat zou het deze nationalistische zuiveraars letten, om te beginnen ook eens een kans te wagen als daadwerkelijk bewezen is dat ze niet door enige gewapende interventie zullen worden gehinderd? Fanatici die er een paar jaar van barbaarsheden voor over hebben, wordt dan in ieder geval de grote kans op een feitelijke overwinning in het vooruitzicht gesteld. Ook in afgeleide zin, op geweldloos niveau, zich nog van democratische middelen bedienend, zullen de "zuiveraars' in Westerse landen zich aangemoedigd voelen - of juist door hun "democratische opstelling' zich als voorbeeld aandienen.

Wat moet er gebeuren als Kroaten en Serviërs, al dan niet met de VN als getuige ter plaatse, de facto hun doel hebben bereikt? De verdeling van het land volgens het plan Vance-Owen betekende al een impliciete erkenning van de "etnische grenzen' afdwongen door geweld. Nadat het laatste schot zal zijn gelost - en hoe onvoorstelbaar dat ook lijkt, dat ogenblik komt - zullen de grenzen grover zijn getrokken, veel sterker ten koste van de moslims, maar principieel niet anders. Moeten de op deze manier uitgekerfde gebieden als fatsoenlijke staten worden erkend? Moeten hun regeringen eerst beterschap beloven? Moet het rapalje van nu zich eerst een poosje laten reclasseren voor het als fatsoenlijke heren zijn intrede in de Verenigde Naties kan maken? Of zal men de nieuwe staten misschien vragen degenen die nu nog van oorlogsmisdaden worden verdacht maar althans door een deel van het publiek thuis als held worden beschouwd, uit te leveren? En als de VN met dit voornemen ernst zouden maken, aan wie moeten ze dan worden uitgeleverd en berecht?

Tegelijkertijd daagt het vervolg op datgene wat we het "humanitaire probleem' zijn gaan noemen. Door de burgeroorlog zijn verwoestingen aangericht waarvan de inventarisatie nog niet eens is begonnen. Veel van wat nu rune is moet als "etnisch gezuiverd' worden beschouwd. Het ontbreekt overwinnaars en verliezers de middelen om aan een behoorlijke wederopbouw te beginnen. Alles wat front is geweest heeft hulp nodig. Moeten de nieuwe bewoners van de "gezuiverde' gebieden met hulp van de EG worden gesteund, waarmee dus in feite degenen die hun nieuwe vestiging hebben mogelijk gemaakt, worden beloond voor plunderingen en pogingen tot genocide? Of moeten de rijke landen deze mensen in hun sop laten gaarkoken? Zal er een gedifferentieerde economische politiek voor de nieuwe staten worden ontworpen? Zou het verstandig zijn daarover nu al aanwijzingen te geven om de laatste gevolgen van de oorlog te temperen, of wordt op die manier te vroeg erkend wat feitelijk al is bereikt?

Hoe de burgeroorlog ook zal aflopen, of de troepen van de Verenigde Naties zich weldra zullen terugtrekken, of getuige zullen zijn van de wapenstilstand, de capitulatie der moslims, en misschien dan nog als toezichthouders op de gevolgen van hun eigen nederlaag zullen dienen: dat zijn eigenlijk al vragen van de tweede orde geworden. Wat zal de "houding' van de VN en het Westen na de oorlog jegens de overwinnaars zijn? Om dat antwoord gaat het langzamerhand.

Hoe verwerken wij het saldo van de nederlaag?