JAVAMENS

Het deed ons genoegen in NRC Handelsblad van 1 juli midden op de voorpagina een aankondiging te lezen van de vondst van een 1,4 miljoen jaren oude mensenschedel (Homo erectus) op Java. Het artikeltje verwees naar het congres waar het opzienbarende nieuws was onthuld en dat in die dagen in Leiden werd gehouden ter gelegenheid van de honderdjarige herdenking van de eerste vondst van een Homo erectus op Java.

Helaas was de krant een dag later al gedwongen om minder geestdriftig te zijn. Onder de kop "Geleerden oneens over datering van opwindende Java-schedel' werd gedeeltelijk afstand genomen van de eerder gegeven hoge ouderdom. Dat is goed ook, wat om het maar eens niet academisch doch duidelijk uit te drukken: een ouderdom van 1,4 miljoen jaren is klinkklare nonsens. De schedel die op de 1 juli voorpagina prijkte, zal zo'n 500.000 jaren oud zijn, helemaal niet opwindend, en past normaal in de reeks van andere Homo-erectus-schedels die uit Sangiran bekend zijn.

Sangiran in Midden-Java is de bekendste vindplaats van Pleistocene Hominiden in Zuidoost-Azië. De streek van Sangiran is in wezen een reusachtige kom in het landschap, een gebied van zo'n vijftien vierkante kilometers en omringd door heuvels, waar als gevolg van erosie fraaie reeksen van afzettingen uit het Pleistoceen en vroeger te vinden zijn. Deze afzettingen zijn radiometrisch goed gedateerd, dat wil zeggen aan de hand van bodemmonsters in het laboratorium qua ouderdom bepaald. De brokkelige hominiden-fossielen die in Sangiran gevonden worden, kunnen zodoende vrij aardig naar leeftijd worden gesorteerd.

De oudste afzettingen vindt men in het centrum van het gebied: grijze en zwarte kleien die respectievelijk Kalibeng- en Pucangan-lagen worden genoemd (er zijn ook andere namen voorgesteld, maar wij houden ons hier voor het gemak aan de traditonele naamgeving). Deze afzettingen stammen uit het Plioceen en Onder-Pleistoceen toen het gebied van Sangiran een grote watervlakte was, soms een echt meer, soms verbonden met de zee. We spreken over een tijd van minstens een miljoen jaren geleden.

De heuvels die dat komvormige centrum omringen zijn echter uit ander sediment gebouwd: geel en rood zand duikt op, diep doorsneden met ravijnen. De vegetatie is minder welig. Dit is het gebied van Kabuh- en Notopuro-lagen, waarvan de sedimentie begon aan het einde van het Onder-Pleistoceen, toen de binnenzee van Sangiran definitief werd opgevuld met door rivieren aangevoerde erosieprodukten van de bergen van Zuid-Java. De Kabuh-lagen te Sangiran vormen een wel zestig meter dik pakket. De ouderdom is zoals gezegd radiometrisch goed bekend en valt wat de Kabuh lagen betreft ongeveer samen met het Midden-Pleistoceen, het tijdvak tussen 715.000 en 125.000 jaren geleden.

De schedel waar alle commotie om te doen is, is gevonden in het zuiden van Sangiran in de buurt van de dessa Tanjung. Langs een beekje rijst daar een ongeveer dertig meter hoog profiel van zandlagen op. Op zo'n tien meter van de top werd de schedel aangetroffen. Het profiel is geheel Kabuh. Wij schatten de ouderdom van de laag met de schedel op zo'n 500.000 jaren.

Aan de schedel kleven duidelijk zandige resten, die de oorsprong uit Kabuh lagen bevestigen. Als de schedel meer dan een miljoen jaren oud zou zijn, zouden zwarte kleisporen van de Pucangan-lagen te vinden zijn. Fossielen uit deze kleien hebben ook een specifieke donkere kleur, die de schedel totaal mist. Morfologisch is de schedel ook minder archasch dan wordt gesuggereerd.

Wij willen deze gegevens graag doorgeven omdat de naam van een van ons (S. Sartono) ten onrechte met de onzinnige datering van 1,4 miljoen jaren werd verbonden. Alle drie hebben wij jarenlang in Sangiran veldwerk gedaan, en de stratigrafie en de vindplaats zijn ons vertrouwd.