Améry over folteren

NWT 1993/4. Dedalus / Betapress, 80 blz.ƒ13,25

Het juli-augustusnummer van het Nieuw Wereldtijdschrift is een politieke statement: nog net niet plechtig, maar wel heel nadrukkelijk wordt stelling genomen tegen het Vlaams Blok en zijn vertegenwoordiger Filip Dewinter, tegen de "tolerantie van de intolerantie'.

Een stuk van Jean Améry over martelen, uit Jenseits von Schuld und Sühne (1966) opent dit nummer. De Duitse schrijver Jean Améry (Hans Mayer, 1912-1978) vluchtte in 1938 naar België, werd als verzetsman gearresteerd en overleefde, net als zijn vriend Primo Levi, enkele concentratiekampen. En net als Levi pleegde Améry jaren later uiteindelijk toch zelfmoord - “Wie ooit gefolterd werd, voelt zich in deze wereld nooit meer thuis.” Wat verbijstert aan Améry's briljante beschouwing over zijn foltering en folteren in het algemeen, over medemensen die opeens tegenmensen worden, is de zorgvuldige genuanceerdheid tot in het extreme. Hannah Arendts "banaliteit van het kwaad' bestaat helemaal niet, zei Améry: “Waar een gebeurtenis [arrestatie, marteling] ons tot het uiterste provoceert, daar mag men het woord banaliteit niet in de mond nemen, want in zulke extreme situaties bestaat er geen abstractie meer, en evenmin een voorstellingsvermogen dat ook maar in de buurt zou kunnen komen van de werkelijkheid.”

Een navrant stuk van Ian Buruma over het voortbestaan van het concentratiekamp Buchenwald na 1945, afkomstig uit zijn boek-in-wording over de wijze waarop de Tweede Wereldoorlog voortleeft in Duitsland en Japan, volgt op Améry's herinneringen aan Breendonk. Wat verder staat een artikel van Marita Sturken over tien jaar meningsverschillen over het Monument voor Vietnam-veteranen in Washington, met schitterende foto's uit het boek The Wall. “In de ogen van zijn critici symboliseert deze antifallus de open castratiewonde van het waagstuk waarin Amerika zich heeft gestort door aan een oorlog te beginnen die het niet gewonnen heeft en waarvan de afloop de rol van het land in toekomstige buitenlandse conflicten heeft beknot, ontmand.”

Verder in het NWT: een interview met Bernard Haitink, een introspectief reisverhaal van Gaston van Camp, een elegisch verhaal van Ben Okri over een zoektocht naar je naasten in een land van honger en oorlog als Somalië.