Kabinet komt met zwaar geschut; Vakorganisaties vinden loonmaatregel buiten alle proporties

DEN HAAG, 17 JULI. “Een autistisch kabinet.” Zo typeerde een hoge ambtenaar het optreden van de ministerraad in de afgelopen week. Bijna dagelijks zaten de ministers om de tafel in de Trêveszaal voor de besprekingen over de Miljoenennota 1994. De vergaderingen werden gedomineerd door de verontrustende cijfers over de werkgelegenheid.

“Het kabinet heeft een kanon in stelling gebracht, maar de samenleving nog niet uitgelegd waarom dit gebeurt”, zo constateert de ambtenaar. Hij doelt op het plan van het kabinet om drastisch in te grijpen in de loonontwikkeling, in het geval vrijwillige loonmatiging niet lukt. Het kabinet wil met werkgevers en werknemers een "solidariteitspact' sluiten om te voorkomen dat de werkloosheid volgend jaar stijgt tot 720.000 mensen. Mocht dat niet lukken dan overweegt minister De Vries (sociale zaken en werkgelegenheid) met een loonmaatregel direct in te grijpen in de lonen.

“Het solidariteitspact als equivalent van het "Solidaritätspakt' in Duitsland?”, vroeg L. de Waal, coördinator arbeidsvoorwaarden bij de vakcentrale FNV, zich schertsend af. In beide buurlanden, Duitsland en België, wordt nu gesproken over een pact tussen overheid, werkgevers en werknemers om werkgelegenheid voor verdere afkalving te behoeden en forse ingrepen in de sociale zekerheid af te wenden. Een loonmaatregel is volgens De Waal echter “buiten alle proporties”, ondanks het feit dat het zwaar weer is voor de Nederlandse economie. N.J. van Kesteren van de christelijke werkgeversorganisatie NCW spreekt van een "overkill'. “Politiek Den Haag heeft een getal geprikt voor de loonontwikkeling en dan moet de tijd maar even stilstaan.”

Werknemers- en werkgeversorganisaties sluiten de rijen tegenover dit overheidsdreigement. Maar het kabinet vindt dat “de realiteit van een stagnerende economische ontwikkeling slechts langzaam tot uitdrukking komt in een matiging van het verloop van de arbeidskosten”, aldus de Hangpuntenbrief op basis waarvan de ministerraad vorige week is begonnen met het opstellen van de Miljoenennota 1994. Werkgevers en werknemers vragen zich af of het dreigen met een loonmaatregel alleen maar is bedoeld voor de "eigen' werknemers van Lubbers en Kok. De ambtenaren eisen namelijk een loonsverhoging van 2,5 procent, het kabinet houdt vast aan de zogeheten nullijn. “Veel retoriek om de geesten rijp te maken dat er niets extra's in de staatsruif zit voor de ambtenaren”, zo analyseert een vakbondsvoorman.

Het kabinet overweegt het salaris van alle ambtenaren met ingang van 1 oktober met één procent te verhogen; voor volgend jaar blijft het bod nul procent. De kabinetsmaatregel levert een gunstiger "koopkrachtplaatje' op; zonder aanvullend beleid daalt de koopkracht van de modale ambtenaar met ruim 3,5 procent. De discussie over de koopkracht is de afgelopen weken slecht en marge aan de orde geweest. Dit onderwerp, altijd goed voor verhitte politiek debatten, staat bovenaan de agenda wanneer de ministers weer terug zijn van vankatie. In augustus wordt ook een besluit genomen over de inkomsten (belastingen en sociale premies).

Lubbers en Kok hebben gistermorgen een voorstel aan de ministerraad gepresenteerd. Op basis van dit voorstel moeten vandaag de besprekingen over de rijkuitsgaven in 1994 worden afgerond. Alleen de claim van minister Hirsch Ballin (justitie) voor extra cellen wordt door Lubbers en Kok gehonoreerd. Maar de kans dat Hirsch Ballin het volle pond (lees: tweeduizend extra cellen) binnenhaalt, wordt kleiner naarmate er concrete beslissingen moeten worden genomen. De alternatieven vliegen over de tafel in de Trêveszaal: de nieuwbouw van de tweeduizend cellen kan over meerdere jaren worden verspreid, minder cellen, alternatieve straffen, alternatieve vormen van financiering (bijvoorbeeld leasen), meerdere gevangen op één cel.

De collega's van Hirsch Ballin denken creatief mee over de problemen van de minister van justitie in de hoop dat ze geen financiële bijdrage hoeven te leveren. Want het bestrijden van de criminaliteit is een prioriteit van het kabinet, dus moeten alle ministers een steentje bijdragen volgens de redenering van Hirsch Ballin.

Alle andere claims van ministers voor extra geld zijn afgewezen; nieuw beleid moeten ze financieren met middelen van hun eigen departement. Het is een interessant "groepsproces' in de Trêveszaal waar de ministers vergaderen. De ministerraad is op eigen verzoek voltallig bijeen, voor de zogehetem bilateraaltjes waarin de minister van financiën of de minister-president afzonderlijk een vakminister overtuigt, is geen plaats. Dus wordt er veel besproken en pas op het laatste moment - vandaag - onder hoge tijdsdruk beslist hoe het pakket van bezuinigingen eruit gaat zien.

Het blijft puzzelen voor het kabinet om werkgelegenheid te beschermen in tijd van budgettaire krapte. Voor een offensief werkgelegenheidsbeleid ontbreekt het geld, het kabinet overweegt daarom het zogeheten reiskostenforfait, de fiscale aftrek voor het woon-werkverkeer, geheel of geeltelijk af te schaffen. Met de opbrengst (maximaal 400 miljoen gulden) zou het arbeidskostenforfait, de vaste fiscale aftrek van 1.500 gulden voor werkenden, kunnen worden verhoogd. Hèt stokpaardje van De Vries, om het verschil tussen werkenden en niet-werkenden te vergroten. Het kabinet schraapt voor banen. En ondertussen draait de directeur van het Centraal Planbureau, prof.drs. G. Zalm, duimen. Als het kabinet hem nieuwe gegevens geeft over onder meer de hoogte van het arbeidskostenforfait, loonontwikkeling (markt en ambtenaren), sociale premies, kinderbijslag, inflatiecorrectie in de loon- en inkomstenbelasting, dan kunnen de CPB-computers weer draaien. Met als inzet dat in het (verkiezingsjaar) 1994 de oplopende werkloosheid kan worden beteugeld.