Ik geloof heilig in de vitaliteit van televisie; Wim Koole, voormalig IKON-directeur:

Wim Koole (63) was van 1963 tot 1989 directeur van de IKON (Interkerkelijke Omroep Nederland). Hij genoot vermaardheid als een bevlogen inspirator van een generatie programmamakers. Onlangs promoveerde hij op een proefschrift met de titel "De troost van televisie'. Waarom juist dat onderwerp? Koole blikt terug op zijn carriere en praat openhartig over zijn persoonlijke crisis. "Mijn toestand was gevaarlijk geworden voor de IKON, ik kon mijn werk niet meer goed doen.'

Wat vindt Wim Koole van dominee Gremdaat, Paul Haenens parodie op de dominee? Hij lacht breed. ""Prachtig, prachtig. Het is natuurlijk met de nodige overdrijving, anders zou het niet werken, maar het heeft toch heel veel van de dominee.''

""Op zichzelf is de ontspannende functie van televisie al een belangrijk kenmerk van het medium. Ook die functie stelt tot troosten in staat, zij het een lichte vorm van troost. Ik denk dan aan politieseries als Derrick en Maigret, waar de psychologie belangrijker is dan de jacht.

""Televisie kan je ook een bevrijding geven van je emoties, kan je laten lachen en huilen. Misschien is het meer opluchting dan troost, maar het hoort er toch bij.

""De werkelijke troost, waar het mij in mijn proefschrift om te doen was, gaat uit van de programma's die bij de kijkers de macht van schaamte, schuld, pijn verlichten. Ik zag daar laatst nog een prachtig voorbeeld van in kk uldenVPROulden's Lolapaloeza. Mensen met vreselijke littekens vertelden hoe ze daar mee omgingen. Dat was heel hoopgevend.''

De programma's van Cherry Duyns destijds over kankerpatienten in de VU?

""Die heb ik ook genoemd in mijn proefschrift. Daarin zag je hoe mensen hun angst doorstonden. Ik zie nog die man naar de foto van zijn gezwel staan kijken, met de dokter naast zich. Aangrijpend om zo'n moment met iemand te delen. Je ervaart: ik zou daar precies zo staan. Nee, het deprimeert me niet. Het troost me juist.

""Televisie kan ook wel eens deprimeren, maar dat gebeurt mij niet vaak. Ik herinner me een prachtige serie bij de kk uldenBBCulden, Die Kinder. Een kind wordt als chantagemiddel gebruikt om een vrouw over te halen aan een kk uldenRAFulden-achtige terreurgroep met een vermeend goed doel mee te doen. Dergelijke wreedheden deprimeren me omdat de kloof naar de daders onoverbrugbaar is.''

Wim Koole ontvangt me in zijn zonnige huis in Muiderberg. Hij is uiterlijk weinig veranderd in de kleine vier jaar van zijn VUT-schap. Een bedrijvige man met dezelfde blijmoedige uitstraling waarmee hij bij de IKON als directeur een generatie van programmamakers heeft geinspireerd. Dat waren de jaren waarin er nog eens wat gebeurde bij de IKON. Jongerenprogramma's, docudrama's, intieme praatprogramma's (de Geloof, Hoop en Liefde Show), documentaires over de Derde Wereld. Het was vaak aan de softe kant, onder een te dikke, wereldhervormende saus, maar het was wel levende, spraakmakende televisie. In 1989, het jaar van zijn afscheid, werd hem dan ook door de tv-critici een ere- Nipkow-schijf toegekend.

""Ik heb een prachtig, warm afscheid van de IKON gekregen'', zegt hij. ""Een werkelijke huldiging. Zo'n afscheid - dat is toch ook genade. Ik ken zoveel omroepcollega's die men geruisloos heeft laten afvloeien. Ik wist: nu is het echt voorbij, maar dank zij zo'n afscheid kun je dat beter verwerken. Het is alsof je je verleden meekrijgt. Ik had ook een duidelijk doel voor ogen dat het afscheid vergemakkelijkte: via het proefschrift wilde ik dat verleden vorm geven.''

Doctor in de godgeleerdheid mag hij zich nu noemen. ""Een aantal collega's zei al in mijn IKON-periode: "Je moet de resultaten van je werk de theologie binnendragen'. Daar voelde ik wel voor, al heb ik nooit sterke universitaire ambities gehad. Maar ik vond ook dat er in de theologie slecht met de media werd omgegaan. De media werden als een quantite negligeable beschouwd. Als tv-enthousiast dacht ik: dat zullen we nog eens zien. Volgens de kerken ben je voor het persoonlijke aspect van de geloofsbeleving altijd op de kerk aangewezen. Dat de televisie ook op dat punt betekenis voor mensen kan hebben, wilde ik graag aantonen. Dat is een van de motieven waarom mijn proefschrift over de troostende werking van televisie gaat.

""Televisie mag wat mij betreft door de Blokkers, de Komrijs en de Postmans gehoond worden, maar in mijn milieu - dat van godsdienst en theologie - wil ik erop wijzen dat men de mogelijkheden van het medium niet mag onderschatten. Die fout hebben de officiele Amerikaanse kerken gemaakt. Ze hebben zich hooghartig van de televisie afgekeerd en ze smaalden over de showbusiness van de elektronische kerk. Daar hebben ze inmiddels grote spijt van, en nu proberen ze een achterstand van twintig jaar in te lopen.''

U kreeg veel tegenwerking bij het IKOR, vanaf 1976 omgedoopt in de IKON. Wie waren precies uw bazen?

""Zeven kerken. (Bij de huidige IKON zijn het er acht - red.) Het varieerde van theologisch uiterst rechts - de Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk - tot de vrijzinnigheid van de Remonstranten. Ook het Leger des Heils zat erbij. Ik kwam in 1963 in dienst bij het kk uldenIKORulden. De eerste zeven jaar heb ik van de kerken nooit iets aardigs over mijn werk gehoord. Op iedere synode - kerkvergadering - kreeg ik een golf van kritiek over me heen. Tegenover zestig tot honderd mensen die het bijna allemaal met me oneens waren, zat ik dan in mijn eentje het beleid te verdedigen. Het stemde me wel eens bitter. Na die zeven jaar kwam ik in een crisis. Ik dacht: moet ik zo verder?

""We deden veel programma's over etnische minderheden. Ik heb wel eens in een synode geroepen: "Ik voel me erg met hen verwant, want ik moet hier ook elke twee jaar mijn arbeidsvergunning verlengd zien te krijgen'. Problemen waren er vooral met de grotere kerken, zoals de hervormde en de gereformeerde. Ik was onvermurwbaar tegen ze, op het hardvochtige af. Ik provoceerde ze ook. Ik zei: "U wilt dat ik u geloviger maak met mijn programma's, maar u gelooft toch al?' Het was een slechte manier van argumenteren. Je moet je tegenstanders niet verpletteren. Ze kruipen mokkend weg, en de volgende keer vliegen ze je weer naar de keel.

""Het waren pure machtsconflicten. Ze vonden dat tv-programma's mensen niet onzeker mochten maken in hun geloof. Ik herinner me een programma waarin een zeer orthodoxe wiskundeleraar zei dat hij en zijn vrouw bewust geen kinderen wilden. Want kinderen zouden toch maar worden uitgeleverd aan de predestinatie, de voorbeschikking Gods, waardoor ze eventueel aan de eeuwige verdoemenis worden prijsgegeven. Daarop lieten we een Groningse studentenpredikant, dominee Marcel Krop, reageren. Die zei: we moeten ons niet met het leven na de dood bemoeien, alsof het onze verantwoordelijkheid is. "Dood is dood', zei hij. Zijn vrouw had hem ook gevraagd bij haar begrafenis niet te speculeren op een leven na de dood, op een weerzien. Ik vond het een prachtig antwoord van Krop. Het is toch wreed om jezelf op grond van de predestinatieleer kinderen te ontzeggen? Er ontstond een geweldige rel. Ik ben er keihard voor aangepakt in een besloten vergadering, vooral door de Hervormde Kerk. Dit had ik nooit mogen uitzenden, vonden ze. Het conflict is de kerkgeschiedenis ingegaan als: de dominee die "dood is dood' zei.''

Het is eigenlijk een wonder dat u het daar hebt gered.

""Ik haalde het de eerste tien jaar steeds, met de hakken over de sloot, omdat de kerken geen alternatief hadden. De zendtijd aan de NCRV geven Dat was ook een onzekere oplossing voor ze. De kentering kwam toen een gereformeerde dominee in de synode zei: "Ik zal het maar eerlijk zeggen, broeders en zusters, mijn kinderen komen niet meer bij mij in de kerk, maar ze kijken nog wel naar de IKON'. Dat gold voor veel kinderen. Zo groeide er toch nog respect. De media bleken een band te kunnen scheppen.''

Het is nogal stil geworden bij de IKON sinds zijn vertrek.

""Ze zitten in een overgangsfase. Van de kerken hebben ze veel minder last dan ik vroeger had. De kerken hebben niet meer het idee dat ze over de IKON macht moeten uitoefenen. Nu ligt meer de vraag bij de IKON zelf: wat is de rol van een kerkelijke omroep in deze tijd? ""Voor mij staat voorop dat zo'n omroep vorm moet geven aan de kennis van de joods-christelijke traditie - als oorsprong van het christendom en van twintig eeuwen cultuur. Dat lijkt me een heel belangrijke taak in een tijd waarin een hele generatie daarover niets meer weet. En dat moet vooral niet gebeuren op de manier die je nu in Oost-Europa ziet waar de klok op dit gebied wordt teruggezet. In landen als Hongarije, Tsjechie, Slowakije, Roemenie is een einde gekomen aan de oecumene. Daar vechten Presbyterianen en Lutheranen weer voor een eigen plekje op de radio en televisie. De IKON is een combinatie van kerken, ik heb altijd benadrukt: doe het samen.''

Wat vond u van de recente uitzending van de IKON over Sai Baba, de nieuwe Indiase goeroe?

""Ik vond het te lang, het was niet meeslepend. Er zaten ook wel erg veel positieve getuigen in. Je moet de critici niet buiten sluiten, ook gezien de discussie over hem. Ik vind het wel belangrijk dat de IKON dit soort verschijnselen analyseert.''

Ik moest denken aan uw uitzendingen over de Bhagwan-beweging in Nederland.

""Daar heb ik nooit spijt van gehad. Het was een drieluik en het heette: "Wat gebeurt daar nou?' We kozen doelbewust voor een niet-journalistieke benadering. We wilden het gewoon laten zien. Wilhelmina Hoedeman, die zelf in Bhagwan was, maakte ze. Ik heb er stevig voor op mijn kop gekregen.''

Ook door Koot en Bie die er een hilarische persiflage op maakten. U was kwaad, noemde ze "de zedenmeesters van Nederland'.

""Ja?'' Hij proest. ""Dat zou ik nu niet meer zeggen. Maar ik had dus wel een vooruitziende blik, want dat is wat Koot en Bie nu wordt nagedragen - zij het niet meer door mij. Ik denk dat ik toen geprikkeld was. Waarom zou je televisie alleen maar journalistiek mogen gebruiken?''

Hij komt uit een Zeeuws-boers gezin in Ritthem, bij Vlissingen. Hij groeide op in Middelburg waar zijn vader zich vestigde toen hij vertegenwoordiger werd. Thuis waren ze pietisten, de protestantse richting met meer nadruk op de individuele vroomheid dan op de leerstelligheid.

""Het is een geloof met een sterke gevoelstraditie. Zeeuwen zijn een pietistisch volk, omdat ze voor hun levensonderhoud zeer afhankelijk waren van water en grond. "Bevinding' is een prachtig oud woord ervoor: wat je in jezelf ervaart aan je relatie tot God. Dat is in mij gebleven, het is zelfs veel sterker geworden. Ik heb tussen 1960 en 1980 een zeer rationalistische periode doorgemaakt. Sindsdien heb ik een beter evenwicht bereikt tussen ratio en emotie. Dat komt ook door mijn therapie.''

Hij vertelt dat hij in psycho-therapie ging na 1982, het rampjaar in zijn carriere, toen vier IKON-journalisten in El Salvador werden vermoord.

""Hoewel ik als kind in oorlogsgebied op Walcheren ben opgegroeid, wist ik niet goed uit eigen ervaring wat verdriet met mensen kan doen. De dood van die vier heeft heel sterk in mijn leven ingegrepen. Twee van hen, Koos Koster en Jan Kuiper, kende ik goed. Met Koster had ik door Latijns Amerika gereisd, met hem en zijn werk was een sterke emotionele band ontstaan.

""Als IKON-directeur werd ik op mijn verantwoordelijkheden aangesproken. Het merkwaardige was dat niet de moordenaars, maar ik in de stoel van de verdachte kwam omdat ik die mensen naar dat gebied had laten gaan. Men vroeg waarom we het materiaal niet van de BBC hadden gekocht. Maar het was helemaal geen incidentele reis, wij hadden als kleine omroep een speciale verbondenheid met dat continent. Deze journalisten kenden bovendien de risico's.

""Dan was er het pure menselijke verdriet om de doden, het medegevoel met de nabestaanden. Ik kwam in een positie waarin ik zelf troost nodig had. We hadden in een programmaserie over verdriet een psychiater gehad, Louis Tas, die prachtige dingen over dat onderwerp zei. Anderhalf jaar lang ben ik naar hem toegegaan, een uur per week. Het was geen echte psycho-analyse, meer een verdrietstherapie. Dat heeft me goed gedaan. Het is belangrijk om in te zien dat je te veel kuilen voor jezelf graaft, dat je verantwoordelijkheden op je neemt die je niet meer aankunt.

""Mijn toestand was gevaarlijk geworden voor de IKON, ik kon mijn werk niet meer goed doen. Ik herinner me een nachtmerrie waarin een redacteur binnenkwam en me vroeg een ploeg naar Guatemala te sturen. Ik droomde dat ik verlamd in mijn stoel zat en niet wist wat ik moest zeggen.

""De therapie heeft me meer persoonlijke vrijheid gegeven; ik ben er onbevangener en zelfbewuster door geworden. Collega's vroegen: waarom zoek je het nu bij een psychiater en niet bij een collega-dominee, daar zijn dominees toch voor? Ik ben blij dat ik het niet gedaan heb. Het prachtige van de psychotherapie is dat volledig jouw kant wordt gekozen. Er komen schaamte- en schuldgevoelens naar boven, en in het omgaan daarmee kiest de therapeut voor jou. Geen gedoe van: we moeten ook ruimte laten voor wat God met ons voor heeft. Als argument deugt dat niet. In zo'n toestand heb je zakelijke, medische begeleiding nodig.

""Na de gebeurtenissen van 1982 is het voor mij essentieel geworden om programma's te maken die ondersteunend konden zijn voor kijkers. Wat kan televisie op het gebied van troost bereiken? Ik vond het intrigerend om dat uit te zoeken. Mijn conclusie in mijn proefschrift is dat tv-programma's voorwaarden kunnen scheppen die leiden tot vertroosting.

""Pas toen ik bij het IKOR zat, ben ik bevestigd tot predikant van de Hervormde Kerk voor buitengewone werkzaamheden. Zij vonden dat beter. Maar ik ben nooit een echte prediker geweest. In het domineesvak trok de pastorale kant me het meest, de zorg om wat mensen overkomt. Dat spoor vind je door de hele IKON-programmering in mijn tijd. Ik leerde de emotionele werking van televisie al snel onderkennen. Ik heb vaak zelf aan de telefoon gezeten na een uitzending. Ik herinner me een omstreden documentaire uit 1975 over Eduard Wirths, SS-arts in Auschwitz, waarna we overspoeld werden door reacties. Men denkt vaak dat het alleen maar mensen zijn die graag over hun verdriet zeuren, maar dat is niet zo. Veel mensen vragen om zakelijke informatie, anderen zijn al op weg naar een vorm van bevrijding en willen dat met je delen.''

Koole nodigde voor zijn proefschrift 1270 mensen uit om naar vier programma's te kijken van IKON, EO, KRO en Humanistisch Verbond over de verwerking van verdriet en rouw. Na iedere uitzending werden telefonisch dezelfde vragen gesteld.

Een frappante uitkomst was voor mij dat slechts 2 procent van de respondenten tv-kijken een bezigheid noemde waarmee men het best werd getroost; 54 procent noemde vrienden, 12 procent lezen en 2 procent eten en drinken. Relativeert dat niet de troostende werking die u televisie toeschrijft?

""Dat is het paradoxale van televisie. Als je mensen vraagt: "Verwacht je daar troost van?' dan antwoorden ze: "Van zo'n koud glazen kastje, hoe kan dat nou?' Maar als je ze vraagt of ze programma's als troostend hebben ervaren, dan kunnen ze snel een aantal voorbeelden noemen.''

Wat ook opvalt is dat maar 90 van de 1270 respondenten naar alle vier de programma's wilden kijken. Na het eerste programma begon men al af te haken. Als televisie zo troostend is, zou men het toch wel langer kunnen volhouden?

""Daarbij speelt een rol dat televisie een ontspanningsmedium is. De overgrote meerderheid van het panel waren mensen-zonder-verdriet, dus voor hen was het echt een opgave om te kijken. Eigen verdriet kan trouwens ook een blokkade zijn om naar een programma te gaan kijken.''

Gebeurt vaak niet eerder het tegenovergestelde: dat televisie tot ontroostbaarheid leidt omdat kijkers gruwelijkheden zien waaraan ze niets kunnen veranderen?

""Ja, de mogelijkheid om troost te bieden gaat ook altijd gepaard met de vaststelling dat er ontroostbaarheden zijn. De vraag is eigenlijk: zou het niet beter zijn als we die niet zagen. Mijn antwoord is: nee. Het feit dat televisie de mensen erbij betrekt, kan een sterke maatschappelijk-politieke motoriek veroorzaken die tot veranderingen leidt. Toen de Amerikanen zagen hoe een Amerikaanse reporter in Nicaragua werd neergeschoten, ging er een schok door hen heen, en binnen de kortste keren was Washington om.''

U bent zo positief over de televisie. Stelt het u niet teleur hoe er van het medium gebruik wordt gemaakt? De commerciele tv rukt overal op, er dreigt kaalslag.

""Ik zie natuurlijk ook de overvloed aan banale cliches die over ons uitgestort worden. Ik ben niet naief. Er is een verklaring voor. Televisie is in ongehoord korte tijd, pakweg een halve eeuw, uitgegroeid tot het communicatiemiddel dat iedereen in huis wil hebben. Het doet een enorm appel aan de creativiteit, want er moet veel gevuld worden en er is nooit genoeg. Maar dat doet niets af aan de vitaliteit van het medium. Ik geloof daar heilig in. Televisie zal ook altijd weer een generatie van nieuwe talenten uitdagen. Het sterkste voorbeeld daarvan vind ik de videoclips op MTV, waar wondermooie dingen tussen zitten.

""Een ander voorbeeld van vitaliteit: de Amerikaanse comedy. Dat vind ik een van de allerleukste vormen op tv. Van de Cosby-show tot Cheers en Who's the boss en Golden Girls. Daarin worden maatschappelijke dilemma's en conflicten tussen kinderen en ouders op een leuke, onbevangen manier behandeld. Bovendien geloof ik in het gezonde verstand van de tv-kijker. Als er te veel rotzooi wordt uitgezonden, zal de wal het schip keren. De meerderheid van de mensen is redelijk en zal zich laten gelden als de grens bereikt is. Als er te veel geweld op de buis komt, wordt dat ter discussie gesteld. ""In Amerika waren de oudere vrouwen ontevreden over het beeld dat van hen werd geschetst in soaps. De oudere vrouw telde niet meer mee. Ze dreigden met een boycot van produkten die dit soort soaps sponsoren, en het werkte. Golden Girls is daar volgens mij een reactie op. Je ziet nu een hausse in emotionele programma over menselijke intimiteiten. Binnen een paar jaar zullen de goede beter worden en de slechte verdwijnen.

""Kijk naar RTL 5 dat Channel 4-achtige ambities heeft. Dat is toch het beste bewijs van die vitaliteit. Natuurlijk gaat het om de reclame-inkomsten, maar men zoekt niet naar nog meer quizzen. Wat zegt RTL 5? Wij gaan een programma maken voor yuppie-achtige minderheden: met tien procent zijn we al tevreden. Wanneer zeggen KRO, NCRV en IKON samen eens: we gaan voor godsdienstige minderheden werken en we stoppen onze godsdienstige of levensbeschouwelijke programma's niet langer weg op 11 uur 's avonds omdat ze toch niet meetellen?''

Omdat ze bang zullen zijn dat ze dan een C-omroepje worden.

""Angst is de drijfveer, ja. Hoe kun je daar nu bang voor zijn als je ziet dat de EO in een half jaar een A-omroep kan worden? Moet je zien hoe krachtig die minderheid zich weert. De andere godsdienstige omroepen zouden veel meer hun afkomst en identiteit moeten durven beklemtonen op een brede, orienterende manier.''

U heeft ook nog aan de wieg gestaan van Nederland 3, "de kwaliteitszender'.

""Als kijker heb ik nu meer zendertrouw aan Nederland 1 dan aan Nederland 3. Ik had voor Nederland 3 ook Channel 4-achtige ideeen. Maar wij moesten met zoveel rekening houden, alle creativiteit zonk je in de schoenen. Het getwist over de voorwaarden en de indeling. Uit die as kon geen feniks rijzen. Je ziet nu het voordeel van RTL 5: men kan zo'n net opbouwen vanuit de positie van die ene controller, zoals Jeremy Isaacs, een bevlogen programmamaker, deed bij Channel 4.''

Als dominee van een kerkelijke gemeente heeft hij zich nooit erg geschikt gevonden; liever bleef hij "de dominee van de IKON'. Te veel godsdienstige twijfels. Nog steeds?

""Die zijn gebleven, maar ze zijn nu meer in evenwicht met zekerheden. Ik heb laatst nog bij de KRO de stelling verdedigd dat het christendom geen pretenties moet hebben over een leven na de dood. Het zou prachtig zijn, maar voor mij geldt: dood is dood. Daarin ben ik trouw gebleven aan dominee Krop. Er bestaat ontroostbaarheid en troosteloosheid, en ik vind niet dat je daarmee genoegen moet nemen, omdat er hierna, wie weet, ooit iets anders zal zijn.''