Monster van de Vaal speelde sinistere rol

JOHANNESBURG, 15 JULI. Victor Kheswa was niet de eerste zwarte in Zuid-Afrika die na zijn arrestatie stierf. Maar zelden heeft de raadselachtige dood van een arrestant, het afgelopen weekeinde, zoveel opluchting én opwinding teweeggebracht in de townships. Niet alleen werd Kheswa verantwoordelijk geacht voor tientallen moorden, zijn dood kan mogelijk ook een nieuw licht werpen op een sinistere "derde macht' die het geweld zou aanwakkeren.

Kheswa, in de volksmond "Monster van de Vaal' genoemd, werd in de door geweld geteisterde zwarte woongebieden Sebokeng en Evaton, zo'n vijftig kilometer ten zuiden van Johannesburg, gezien als het brein achter een serie bloedbaden. Tientallen bewoners verloren het leven volgens hetzelfde patroon: onbekende schutters maaiden hen vanuit een auto op straat neer.

Kheswa overleed afgelopen zaterdag, nadat de politie hem had aangehouden wegens de moord op 19 mensen aan de vooravond van de begrafenis van de vermoorde ANC-leider Chris Hani.

Ook zijn betrokkenheid bij bloedbaden in januari 1991 (38 doden) en juni dit jaar (16 doden) in hetzelfde gebied, de Vaal-regio, was in onderzoek.

De rol van Kheswa in het geweld in de townships is nog mysterieuzer, nu na zijn dood is uitgekomen dat hij niet alleen lid was van de Zoeloe-partij Inkatha, maar ook van de Wereld Apartheids Beweging, sinds kort genaamd de Wereld Preservisten Beweging (WPB). Deze extreem-rechtse splinter zegt contacten te hebben met neo-nazigroeperingen over de hele wereld. De partij bood eind april aan de juridische kosten te betalen voor de Poolse immigrant Janusz Walus, die verdacht wordt van de moord op Chris Hani.

De relatie tussen Victor "Khetisi' (hij die uitzoekt) Kheswa en de WPB heeft in Zuid-Afrika geleid tot een opleving van speculaties over de betrokkenheid van extreem-rechtse blanken bij geweld in de townships. Bewoners van Sebokeng en Evaton zijn ervan overtuigd dat sinistere krachten in samenwerking met extreem-rechtse elementen bij de politie achter de moordpartijen zitten. Het heeft de townships in een staat van oorlog gebracht. Ze wijzen daarbij op de methode van werken die altijd hetzelfde is, het neerschieten van willekeurige voorbijgangers, en het uitblijven van arrestaties. Ook het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) ziet in het WPB-lidmaatschap van Kheswa een ondersteuning van zijn theorie van een "derde macht' die het onderlinge geweld tussen zwarten aanwakkert. Tot nu toe is het onmogelijk gebleken een blanke hand achter het geweld te bewijzen, maar politieke analisten geloven dat de zaak-Kheswa de eerste duidelijke aanwijzing van een "derde macht' is.

De politie hield Kheswa vorige week vrijdag aan in Johannesburg en bracht hem naar het bureau in Vanderbijlpark, vlakbij Sebokeng. Daar woonde hij in het beruchte KwaMadala-hostel, vanwaaruit vorig jaar juni de aanval op het zwarte woonoord Boipatong werd uitgevoerd (veertig doden). Kheswa werd vervoerd naar Sasolburg om de politie te helpen bij verder onderzoek. Zaterdagmiddag werd zijn lijk binnengebracht in het ziekenhuis van Sasolburg. Drie (blanke) politiemannen zijn geschorst, lopende een onderzoek naar moord.

Pag 4: Vragen blijven over duistere rol dode moordenaar

Sindsdien zoemt het van de vragen over Kheswa's dood. Wist hij te veel? Was hij een veiligheidsrisico geworden voor politiemannen die hem tot dan de hand boven het hoofd hadden gehouden? Had Kheswa gedreigd zijn geheimen in de openbaarheid te brengen? Voor inwoners van Sebokeng was het allang duidelijk dat Kheswa bij duistere praktijken betrokken was. Met niet meer dan zesde klas lagere school en geen werk reed hij altijd rond in de duurste BMW's. Toen hij nog op school zat, stond hij in de buurt al te boek als autodief. Later zou hij ook in drugs en wapens hebben gehandeld.

Hoewel de politie hem diverse malen aanhield, was hij altijd snel weer op vrije voeten. De bewoners van het township waren stomverbaasd toen Kheswa vorig jaar na een veroordeling tot zes jaar gevangenisstraf wegens moord binnen een paar weken weer op straat liep. Iemand die Kheswa goed kende en hem uitgebreid sprak over zijn daden, zegt: “Hij moordde voor veel geld, dat was duidelijk. De mensen geloofden dat hij achter veel moorden zat. Hij kende de townships als zijn broekzak, hij zocht de wegen uit waar de aanslagen plaatshadden. Kheswa is geëlimineerd omdat hij te veel wist.”

Koos Vermeulen, leider van de Wereld Preservisten Beweging, noemt de speculaties over Kheswa “een hoop nonsens die door de media zijn verzonnen”. Kheswa was een van de eerste zwarte leden van zijn beweging, sinds hij onlangs de naam Wereld Apartheids Beweging veranderde, “omdat we non-raciaal willen worden. De naam Preservisten staat voor het behoud van alle etnische groepen in Zuid-Afrika die over zichzelf moeten kunnen regeren”. Vermeulen is een bekend figuur in extreem-rechtse kringen en geeft onder meer lessen in zelfverdediging aan blanken (zie NRC Handelsblad van 8 mei: "De blanken komen'). Hij wil geen ledental noemen.

Vermeulen zegt dat hij niets over het verleden van zijn zwarte aanhanger wist. “Alles wat we horen, hebben we via de media. Als ik dit had geweten, had ik hem beslist niet als lid aangenomen. Wij zullen niet tot geweld overgaan, voordat we weten wat er uit de onderhandelingen over een nieuwe grondwet komt. Dan zullen we onze positie opnieuw overwegen.” Vermeulen zegt te vermoeden dat de drie geschorste politiemannen aanhangers zijn van het ANC, “maar we moeten wachten op de feiten die uit het onderzoek komen”. Gistermiddag werd hij zelf door de politie ondervraagd.

Voor de inwoners van Sebokeng was de opluchting over Kheswa's dood van korte duur. Maandagavond schoten onbekende inzittenden vanuit een witte Toyota Cressida veertien voorbijgangers op straat dood. Volgens ooggetuigen reed de auto langzaam door het gebied en kozen de schutters kalm hun slachtoffers. Een van hen stapte onderweg nog uit om een vuurtje te vragen. “Nu weten we dat Kheswa niet alleen was”, zegt een inwoner.

""Nog maar 189 jaar geleden prikten de Turken hier Servische jongens op staken, om ze als afschrikkend voorbeeld langs de weg drie dagen dood te laten gaan'', vertelt Slobodan Djukic, burgemeester tijdens de recente bloeiperiode van Valjevo. ""Ik bedoel dat niet pathetisch, maar van tijd tot tijd moet de wereld dat toch een beetje begrijpen. Dit is een oud Europees volk, dat Europa eeuwenlang tegen de islam verdedigd heeft.'' Voor de huidige oorlog heeft Djukic geen goed woord over. ""Het is een ordinaire machtsstrijd tussen communistische politici, dit heeft met de Servische natie helemaal niets te maken.''