Duurzame produkten

Green Products by Design Congress of the United States Office of Technology Assessment, US Government Printing Office, Washington D.C. ISBN 0-16-038066-9. ƒ 23,60.

Dat produkten door herontwerp milieusparender kunnen worden is een gedachte die aan een zilveren jubileum toe is. Lang blijft ontwerpen met het oog op het milieu echter voornamelijk een thema voor tijdschriften en congressen. In deze "academische' omgeving worden veel van de elementen die nodig zijn voor een milieusparend ontwerp van produkten ontwikkeld. Zo is al snel duidelijk dat het bij milieusparende produkten niet alleen om het produkt zelf gaat, maar ook om de levenscyclus van het produkt, van wieg (grondstoffen) tot graf (vuilnisbelt of vuilverbrander).

De bestanddelen van het produkt dienen bij voorkeur langzaam af te zakken van hoogwaardige toepassing naar laagwaardige toepassing (cascade beginsel). Wanneer het produkt bij gebruik noodzakelijkerwijs aanleiding geeft tot verspreiding van stoffen dient bij voorkeur gebruik te worden gemaakt van vernieuwbare hulpbronnen. Voorts dient preventie, het voorkomen van milieuproblemen, de eerste sport te zijn van de milieuladder die de ontwerper afdaalt.

Consumentenactivisme

Men kan stellen dat de theorie van milieusparend ontwerpen in het begin van de jaren tachtig in grote trekken is uitgewerkt, maar er gebeurt dan nog steeds maar weinig mee. Daar komt pas halverwege de jaren tachtig verandering in. Dit is in belangrijke mate te danken aan consumentenactivisme dat zich tegen milieuonvriendelijke produkten richt. De belangrijke rol van het consumentenactivisme verklaart ook waarom Europa en Verenigde Staten bij het groen ontwerpen een relatieve voorsprong nemen op Japan. In Japan stelt het consumentenactivisme minder voor.

Weliswaar blijft men in Japan onder de hoede van de Japanse regering vooroplopen bij de toepassing van zonnecellen en energie-efficiënte technieken, maar op veel andere onderdelen van milieusparende produktie nemen bedrijven in de USA en Europa de leiding.

Terugnameplicht

Tegen het eind van de jaren tachtig gaan ook overheden zich bemoeien met milieusparende produkten. In de Verenigde Staten gaat het hierbij vooral om wetgeving die een verminderd gebruik van milieugevaarlijke stoffen beoogt. Deze milieugevaarlijke stoffen belanden voor een belangrijk deel in produkten. Zo meldt Green Products by Design, dat in de USA gedurende 1990 55-99% van het industriële gebruik van vijf milieubezwaarlijke zware metalen (kwik, lood, cadmium, chroom en nikkel) in produkten belandde. Diverse Amerikaanse staten beschikken inmiddels over wetgeving om het gebruik van milieugevaarlijke stoffen door de industrie te verminderen. Het beste voorbeeld daarvan is de Massachussets Toxics Use Reduction Act. Deze beoogt een halvering in het gebruik van een fors aantal stoffen per 1997. Green Products by Design beveelt aan dit type wetgeving in de gehele Verenigde Staten in te voeren. Ook in Europa zou men gebaat zijn met dergelijke wetten.

Aan deze kant van de oceaan zijn het vooral de daden van de Duitse regering die van belang zijn. Daarbij staat een, door de Duitse milieuminister Töpfer bedachte, wettelijke terugname voor afgedankte produkten centraal. Door deze terugnameplicht wordt de fabrikant gedwongen voorzieningen te treffen voor de terugname en milieusparende verwerking van post-consumptie afval. Er is waarschijnlijk de laatste tien jaar geen milieumaatregel te vinden die bij het bedrijfsleven zozeer als een bom is ingeslagen als deze uitvinding van Töpfer. Natuurlijk was en is er sprake van aanhoudend moord-en-brand-geschreeuw, maar de Duitse regering heeft de rug recht gehouden.

Men is in Duitsland inmiddels bezig met toepassing van de terugnameplicht op produkten die variëren van verpakkingen en tv's tot computers en auto's. En overal zijn ontwerpafdelingen van bedrijven die de Duitse markt beleveren bezig met het herontwerp van hun spullen. Green Products by Design verwacht dat wettelijke terugnameverplichtingen in veel belangrijke industrielanden een rol van betekenis zullen gaan spelen.

Chemische dienstverlening

Veel van de op groen ontwerpen georiënteerde dynamiek is inmiddels bij bedrijven te vinden. Green Products by Design geeft daarvan een aantal interessante voorbeelden. Het eerste betreft Xerox. Dit bedrijf hergebruikt op grote schaal onderdelen van afgedankte kopiëermachines. Het gaat daarbij onder meer om elektromotoren, stroomvoorzieningsapparatuur en rollen. Deze onderdelen worden op produktielijnen die parallel lopen met die voor nieuwe onderdelen hergeproduceerd. De hergeproduceerde onderdelen voldoen aan dezelfde specificaties als de nieuwe onderdelen. Deze herproduktie-strategie levert Xerox jaarlijks een besparing op van ongeveer 200 miljoen dollar. Ook in de relatie met toeleveranciers zijn veranderingen te zien. Zo heeft General Motors (GM) in een aantal bedrijfsonderdelen de belevering met chemicaliën veranderd. Per bedrijfsonderdeel is een leverancier gekozen die de chemische diensten verzorgt. Deze wordt niet beloond op basis van de verkochte chemicaliën maar van de produktie van de GM-fabriek in kwestie. Door deze verandering is het chemicaliëngebruik bij de desbetreffende bedrijfsonderdelen met ongeveer een kwart gedaald. Een derde voorbeeld uit Green Products by Design betreft de Integrated Building and Construction Companies. Het gaat hier om een consortium van bedrijven die energiezuinige woningen leveren, welke met een minimum aan bouw- en sloopafval kunnen worden aangepast aan veranderde behoeften.

Chipszak

Green Products by Design is vooral bedoeld als een bron van beleidsaanbevelingen voor regering en Congres van de Verenigde Staten. Deze aanbevelingen bestrijken een breed terrein. Ze strekken zich uit van een groene inkooppolitiek van overheden tot de internalisering van milieukosten in de prijzen van maagdelijke grondstoffen. En van de instelling van een Nationaal Green Design Award tot milieuvriendelijke aanpassing van de door overheden gesteunde technologische programma's.

Niet alle beleidsaanbevelingen zijn even weloverwogen. Zo is er een nogal overdreven scepsis over het nut van een terugnameplicht voor produkten. Hoogtepunt daarbij is een beschouwing over recycling van chipszakken. Deze bestaan thans uit maar liefst 9 lagen van verschillende materialen. Vanuit en oogpunt van hergebruik vormt deze complexiteit een verschrikkelijke migraine. Bovendien moet er nogal wat energie worden gestoken in het gesleep ermee. Green Products by Design ziet een terugnameplicht voor dit soort verpakkingen dan ook als niet kosten-effectief. En laat het daarbij. Men verzuimt echter de voor de hand liggende vraag te stellen of er niet een in milieuopzicht slimmere chipsverpakking is te bedenken. Bovendien valt er vanuit een oogpunt van rechtvaardigheid juist veel te zeggen dat fabrikanten worden opgescheept met de gevolgen van hun daden, inclusief hun stommiteiten. De meeste beleidsaanbevelingen in Green Products by Design zijn echter zeer verstandig. Ook de Nederlandse overheid kan met veel van deze aanbevelingen haar voordeel doen.