Wandelen door de Rivierenbuurt

Ruud Lindeman, De straat was leeg. Het boekje is verkrijgbaar bij het Verzetsmuseum, "het enige museum waar vervalsingen écht zijn', en kost ƒ 15,-

In de Jekerstraat was het adres van Ans van Dijk, een bazige vrouw die op mannenschoenen liep. Zelf joods had zij aanvankelijk lotgenoten aan valse persoonsbewijzen geholpen. Totdat ze in handen viel van de Sicherheitsdienst. Een Nederlandse rechercheur had haar ertoe bewogen om mee te werken aan de opsporing van joden die zich tot dan toe aan deportatie hadden onttrokken. Op het hoogtepunt van de vervolging, toen gezinnen wanhopig op zoek waren naar een schuilplaats, bood Ans van Dijk in de Jekerstraat een onderduikadres aan. Slinks hoorde zij de onderduikers uit. Wist ze genoeg, dan tipte ze de politie. Ans van Dijk kreeg het loon uitbetaald: ƒ 7,50 per jood. Deze geschiedenis staat - tussen vele andere - opgetekend in De straat was leeg, een boekje dat is uitgegeven door het Verzetsmuseum, in samenwerking met Stichting Kindermonument en Stadsdeel Rivierenbuurt. Het is een handleiding bij een wandeling door de Rivierenbuurt en de Pijp van 1933-1945. Het eerste exemplaar wordt morgen in het stadsdeelkantoor van de Rivierenbuurt aan burgemeester Van Thijn aangeboden.

Er is in de Rivierenbuurt veel over de oorlog te vertellen. Oud-verzetsstrijder Dick Neijssel geeft hier reeds enkele jaren samen met de Stichting Kindermonument voorlichting over de oorlogsjaren aan scholieren. Dit stadsdeel - ontworpen door Berlage - was nog gloednieuw toen de oorlog uitbrak en er woonden relatief veel joden, geschoolde arbeiders en middenstanders.

De straat was leeg bespreekt de oorlogsjaren aan de hand van een wandeling en heeft daardoor geen logische opbouw. Er is wel een samenhang, maar geen chronologie. Van het zangersduo Jonny en Jones voert het naar Miep Gies, van de verzetsstrijder Gerrit van der Veen naar het woonhuis van Anne Frank, van de beruchte verraadster Ans van Dijk naar de vermoorde dagboekschrijver David Koker, van de historicus Jacques Presser naar revue-artieste Heintje Davids. De lezer stapt in een wandeling - naar keuze van 1 of 2 uur - kriskras door de gebeurtenissen van die tijd. Zo dicht bij elkaar als de woningen liggen, zo uiteenlopend zijn de wederwaardigheden van de bewoners. De wandelaar/lezer beseft dan eens te meer voor welke dilemma's de bewoners zichzelf gesteld zagen toen het land eenmaal was bezet en terreur de straat beheerste. Het zijn dezelfde netelige kwesties waarmee in tijden van oorlog iedereen wordt geconfronteerd. Wie luisterde naar de stem van het verstand deed uiteindelijk niets. Wie luisterde naar de stem van de bezetter was "fout'. Wie luisterde naar de stem van zijn hart kwam in verzet. Men kan het allemaal lezen in De straat was leeg.

Verzet in Nederland tegen de deportaties kan zeker niet ontkend worden. Juist voor hen die hun leven in de waagschaal hebben gelegd moet het bitter zijn dat hun daden in dit opzicht zo weinig effect hebben gesorteerd: in geen enkel bezet land van West-Europa zijn zóveel joodse medeburgers gedeporteerd als in Nederland.

Tijdens het proces tegen Ans van Dijk, in 1947, bleek dat zij tussen de 700 en 900 joden had verraden. Ze werd ter dood veroordeeld en op 13 januari 1948 is ze in de buurt van Diemen geëxecuteerd. Van de veertig mensen die na de oorlog wegens oorlogsmisdaden werden doodgeschoten was zij de enige vrouw.