EEN VERHAAL VAN LIJDEN, WOEDE EN VERLOSSING

Translated Woman. Crossing the Border with Esperanza's Story door Ruth Behar 372 blz., Beacon Press 1993, f 55,50 ISBN 0 8070 7052 1

"Dus u wist dat hij een hoop vrouwen had?''

""Ja.''

""En het kon u niets schelen dat hij behalve uzelf ook nog andere vrouwen had?''

""Ik zei tegen mezelf, "Laat hem maar doen wat hij wil'. Want ik hoefde zijn kleren niet te wassen, ik had geen enkele verplichting tegenover hem. Als hij onze dochters op straat zag, gaf hij ze honderd pesos, of vijftig pesos. Meer was er niet tussen ons.''

""Voelde u dan niets voor hem?''

""Wat zou ik daarmee opgeschoten zijn?''

Esperanza Hernández lacht om de vragen over haar minaar. Zij is een Mexicaanse vrouw van tegen de zestig uit Mexquitic, een dorpje ongeveer achthonderd kilometer ten zuiden van de Amerikaanse grens. De vragen komen van Ruth Behar, een Cubaans-Amerikaanse antropologe die in de ban is geraakt van het levensverhaal van Esperanza. Het heeft haar ertoe gebracht haar eigen leven en vak kritisch te beschouwen. Translated Woman is de neerslag van de relatie die groeide tussen de antropologe en haar informante.

Tussen 1985 en 1989 hebben Ruth Behar en Esperanza elkaar vele malen ontmoet in Mexquitic. De Mexicaanse vond dat ze een verhaal te vertellen had. Haar leven had alles wat, zoals zij het zelf noemde, een historia moest bezitten: lijden, woede en uiteindelijk verlossing. Het begon allemaal met de gewelddadige geschiedenis van haar ouders. Haar vader mishandelde haar moeder systematisch. Desondanks trouwde ze ook zelf, en wel op jonge leeftijd. Spoedig bleek dat haar echtgenoot in hardhandigheid niet veel voor haar vader onderdeed. De vroege dood van vijf van hun kinderen - slechts twee zonen bleven in leven - wijt Esperanza nu nog steeds aan de opgekropte razernij die haar moedermelk zou hebben vergiftigd. Toch durfde ze pas na zestien jaar de stap te zetten die de Mexicaanse mannenmaatschappij niet accepteert: zij verliet haar man.

Esperanza bemachtigde een stukje land en werd straatventster. Zo kon ze als onafhankelijke vrouw haar gezin onderhouden. De minnaar die in bovenstaand citaat ter sprake komt, gebruikte ze om de dochters te krijgen die ze zo graag wilde hebben. Uiteindelijk vond Esperanza verlossing bij de geest van Pancho Villa, de Mexicaanse volksheld die aan het begin van deze eeuw streed voor sociale hervormingen. Zij werd een gedreven deelneemster aan de spiritistische diensten rond zijn figuur.

Een fascinerend kenmerk van Esperanza's levensverhaal is de tweeslachtigheid van haar strijd. Zij zocht haar heil bij Pancho Villa van wie ze wist dat hij vrouwen zeer slecht kon behandelen. Bovendien verzette zij zich tegen de mannenmaatschappij door zich als een man te gedragen en niet door de normen die de vrijheid van de vrouw inperken, aan de kaak te stellen. Haar dochters raadde zij aan niet te trouwen en zo de zelfstandige rol op zich te nemen die gewoonlijk alleen voor Mexicaanse mannen is weggelegd. Aan de andere kant meent ze dat getrouwde vrouwen hun plaats in het gezin moeten kennen. Met één van haar zonen kreeg zij zelfs ruzie omdat hij zijn vrouw te veel zou toestaan.

Behar en Esperanza hebben ook gepraat over het boek dat de onderzoekster van plan was te schrijven. De Mexicaanse stond daarbij ambivalent tegenover het Amerikaanse publiek waarvoor het bestemd was. Enerzijds verwachtte zij buitenlandse lezers aan te spreken die met haar meeleefden, in plaats van haar landgenoten die haar altijd veroordeeld hebben. Anderzijds besefte ze dat Mexicanen gewoonlijk in laag aanzien staan in de Verenigde Staten.

AMERIKAANS BOEK

Wat Esperanza wellicht niet heeft ingezien is dat het levensverhaal nooit ongeschonden de Amerikaanse lezers zou bereiken. Zij was afhankelijk van de antropologe die de in het Spaans gesproken woorden interpreteerde en redigeerde tot een Amerikaans boek. De onderzoekster had uiteindelijk de macht over de tekst. In het boek verandert Esperanza zo in een translated woman: haar verhaal is vertaald en verplaatst naar de andere kant van een culturele grens.

De ontmoeting met Esperanza betekent voor Behar dat zij op een zeer directe wijze werd geconfronteerd met de politieke en kennistheoretische ongelijkheid tussen wetenschapper en informant. Vandaar haar vaste voornemen de woorden van Esperanza in ieder geval niet bloot te stellen aan antropologische analyses en grootschalige theorieën. In dit boek heeft Behar geprobeerd haar conversaties met de straatvenster zo letterlijk mogelijk op te tekenen.

In de meeste antropologische studies verschijnt de persoonlijke achtergrond van de onderzoeker slechts terloops in de inleiding. De ontmoeting met Esperanza heeft Ruth Behar daarentegen aangespoord haar eigen leven en haar opvattingen over het vak onder de loep te nemen. De antropologe ontdekte daarbij dat zij in het levensverhaal van de Mexicaanse veel van zichzelf terugvindt. Haar verzet tegen de mannenmaatschappij blijkt net zo tweeslachtig als dat van Esperanza. In het geval van Behar is het de academische wereld in de Verenigde Staten, die door blanke mannen beheerst wordt en haar diep heeft gekrenkt. Tegelijkertijd ziet zij in dat ze zonder de Amerikaanse wetenschap nooit in staat zou zijn geweest onderzoek te doen in Mexquitic.

Behar realiseert zich bovendien dat zij op haar manier ook een translated woman is. Evenals Esperanza heeft de antropologe grenzen overschreden waardoor ze ""een andere taal'' is gaan spreken. Zij heeft raciale en socaal-economische hindernissen geslecht, en zich met groot succes aan het universitaire systeem weten aan te passen. Opgegroeid als Cubaanse in het armoedige Queens te New York, is zij nu professor aan de Universiteit van Michigan, het Harvard van de Midwest.

Translated Woman illustreert de ingewikkelde wisselwerking tussen onderzoeker en onderzochte bij antropologisch onderzoek. Door juist de nadruk te leggen op deze wisselwerking, weet Behar te voorkomen dat wetenschappelijke theorieën een goed begrip van Esperanza's levensverhaal in de weg staan. Het gevolg is een leesbaar, spannend en informatief boek.