Aljechin deed alles om te winnen

Vroeger had de leugenaar het makkelijk. Johannes Zukertort, de Duitse grootmeester, bezocht in 1872 de Engelse stad Norwich en vertelde over zijn leven. Het werd keurig opgeschreven door een medewerker van de krant Norfolk News. Zukertort, zoon van een barones, sprak twaalf talen vloeiend, had Sanskriet geleerd om de oorsprong van het schaken te bestuderen, was expert op het gebied van de theologie en de filologie, vooraanstaand muziekcriticus, geducht zwaardvechter, scherpschutter, drager van zeven medailles vanwege grote dapperheid op het slagveld, benevens het IJzeren Kruis en de Rode Adelaar, doctor in de medicijnen, hoofdredacteur van de belangrijkste politieke krant in Duitsland. Vergeleken bij Zukertort was Leonardo een miserabele talentloze.

Hij hield van sterke verhalen, Zukertort. In een andere stad wist hij zijn gehoor te boeien met een spannend ooggetuigeverslag van een tijgerjacht, hoewel hij nooit in de gebieden was geweest waar tijgers vrij rondlopen. Er waren nog geen elektronische databanken en het kostte een hoop moeite om na te gaan of iemand inderdaad voor dood op het slagveld had gelegen of doctor in de medicijnen was.

Het duurde een eeuw voordat een historicus die moeite nam en tot de conclusie kwam dat Zukertort al die prestaties buiten het schaken uit zijn duim had gezogen. Veel geholpen heeft het niet. Dit jaar kwam in Frankrijk Le Guide des Échecs uit, van Nicolas Giffard en Alain Biénabe. Met zijn 1591 bladzijden ziet het er uit als een encyclopedisch standaardwerk. Zal het ook een standaardwerk worden? Even bij Zukertort kijken. Helaas, daar gaan ze weer. ""Zukertort was een buitengewoon opmerkelijk man. Doctor in de medicijnen, begaafd pianist, iemand die twaalf talen vloeiend sprak...''

Aljechin gaf in 1932 een simultaanséance in Toronto en werd genterviewd door de Toronto Daily Star. Hij sprak over het doodvonnis dat in de jaren van de Russische revolutie over hem was geveld en over zijn doctoraat in de rechten dat hij aan de Sorbonne-universiteit had gehaald, en over zijn plannen om het schaken op te geven en een carrière als jurist te beginnen.

Het zou nu niet meer zo kunnen. De archieven van de revolutie zijn misschien nog steeds niet erg toegankelijk, maar iedere journalist met een huiscomputer en een modem zou binnen een paar minuten kunnen nagaan dat Aljechin nooit was afgestudeerd aan de Sorbonne. Tot Giffard en Biénabe is het zo langzamerhand wel algemeen bekende nieuws dat Aljechin hier een loopje met de waarheid nam, overigens niet doorgedrongen.

ICE, de firma die het tijdschrift Inside Chess uitbrengt, publiceerde vorig jaar een brochure Alekhine in the Americas en dit jaar een vervolg, Alekhine in Europe and Asia. Het zijn verzamelingen van simultaanpartijen, blindpartijen, consultatiepartijen en ander klein werk van Aljechin. De redacteuren merken op dat volledigheid hier onmogelijk is. Aljechin heeft duizenden van dit soort partijen gespeeld en slechts een deel is bewaard gebleven. Het is toch mooi wat ze bijeengebracht hebben. In het tweede deel, over Europa en Azië, staan 619 partijen, soms uit zeer obscure bronnen bijeengesprokkeld.

De boeken documenteren het combinatietalent en de aanvalslust van Aljechin, maar ook zijn kleine zonden. Niet alleen wat betreft zijn academische vorderingen verdraaide Aljechin de waarheid, ook zijn schaakpartijen liet hij vaak mooier lijken dan ze waren. Een voorbeeld uit vele.

Wit Aljechin - zwart Tenner, Keulen 1907.

1. e2-e4 e7-e5 2. f2-f4 Lf8-c5 3. Pg1-f3 d7-d6 4. Lf1-c4 Pb8-c6 5. d2-d3 Pg8-f6 6. Pb1-c3 Lc8-g4 7. Pc3-a4 e5xf4 8. Pa4xc5 d6xc5 9. Lc1xf4 Pf6-h5 10. Lf4-e3 Pc6-e5 11. Pf3xe5 Lg4xd1 12. Lc4xf7+ Ke8-e7 13. Le3xc5+ Ke7-f6 14. 0-0+ Kf6xe5 15. Tf1-f5 mat. Zo schrijft Aljechin het in Mijn beste Schaakpartijen 1908-1923. Maar volgens Tenner was de partij niet in 1907 maar in 1911 gespeeld en verliep hij heel anders: 10...Dd8-e7 11. Lc4-b5 f7-f5 en remise na 23 zetten. De matvariant was alleen in de analyse achteraf op het bord gekomen.

Niet alleen achteraf, ook tijdens de partijen zelf wist Aljechin soms de uitslag naar zijn hand te zetten met andere middelen dan het doen van sterke zetten. In Barcelona 1928 werd in een simultaanséance de volgende stelling bereikt.

Zie diagram 1

Wit Aljechin - zwart Sassot, zwart aan zet. Wit staat twee pionnen achter en kan opgeven. Als zwart wil, kan hij met 33...Dg5 aan alle hoop van wit op aanval een einde maken. Maar de zwartspeler, die kort daarvoor een blindedarmoperatie had ondergaan, moest zich even van het bord verwijderen. Aljechin merkte het toen hij bij het bord kwam en verklaarde de partij onmiddellijk gewonnen voor zichzelf. Smeekbeden van geschokte organisatoren mochten niet baten.

En dit, vijftien jaar later, ook in Spanje.

Zie diagram 2

Wit Aljechin - zwart Rico, Gijon 1943, zwart aan zet. Aljechin was niet meer de geweldenaar van vroeger, maar een overwinning op Aljechin was nog steeds iets waar iedere schaakamateur tot het eind van zijn leven over zou verhalen. Blij en opgewonden zei Rico tegen een toeschouwer dat hij nu ging winnen door 37...Tg3xg2+ 38. Te2xg2 Dg4-d1+. Helaas, Aljechin hoorde het en eiste de partij voor zichzelf op, omdat zijn tegenstander met een buitenstaander had gesproken. Drie procent hoger werd zijn score in de simultaanséance op deze manier. De lezer van nu kijkt niet naar die percentages, hij weet wel dat Aljechin een formidabel simultaanspeler was. Hij ziet alleen dat Aljechin een schaakliefhebber de partij van zijn leven ontstal.

Nee, het was beslist niet makkelijk om een partij te winnen van Aljechin en er staan in deze brochures weinig verliespartijen van hem. Een van die weinige is tegen een Nederlander die later op andere terreinen dan het schaken bekend zou worden.

Wit Aljechin - zwart W.F. Wertheim, simultaanséance Batavia 1933.

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 d7-d6 3. c2-c4 e7-e5 4. b2-b4 b7-b6 5. b4-b5 a7-a6 6. Pb1-c3 f7-f5 7. d2-d3 Lc8-e6 8. Pf3-g5 Le6-d7 9. e4xf5 Pg8-f6 10. Dd1-f3 Ta8-a7 11. b5xa6 Pb8-c6 12. Pc3-b5 Pc6-d4 13. Pb5xd4 c5xd4 14. Lf1-e2 Dd8-c8 15. Pg5-e4 Ld7xf5 16. Pe4xf6+ g7xf6 17. g2-g4 Lf5-g6 18. Df3xf6 Th8-g8 19. Df6-f3 e5-e4 20. d3xe4 Ta7-e7 21. e4-e5 Te7xe5 22. Df3-b7 Te5xe2+ 23. Ke1xe2 Dc8xg4+ 24. Ke2-e1 Lg6-d3 25. Db7-c6+ Ke8-e7 Wit gaf op. Dat smaakte naar meer. Wertheim speelde nog twee keer mee in de simultaantournee op Java, maar herhaalde zijn succes tegen de gewaarschuwde Aljechin niet.

De Nederlandse lezer zal ook geboeid kijken naar een foto uit 1935, genomen in een Amsterdams café-restaurant, van een bridgewedstrijd tussen de paren Schiller/Aljechin en Landau/Lasker, maar de uitslag van deze wedstrijd is helaas niet achterhaald.