Java-schedel 700.000 jaar jonger

LEIDEN, 9 JULI. De Javaanse Homo erectus-schedel waarvan de ontdekking vorige week bekend is gemaakt, is vermoedelijk de helft jonger dan aanvankelijk was beweerd. Daarmee is hij niet langer de oudste erectus-schedel ooit op Java gevonden. Tot die conclusie kwamen de beide ontdekkers gisteren nadat een pijnlijk misverstand tussen hen uit de weg was geruimd.

In een telefoongesprek tussen de ontdekkers, de fysisch antropoloog prof. Donald Tyler van de universiteit van Idaho en de Indonesische geoloog Sastrohamijoyo Sartono van het Technologisch Instituut in Bandoeng, bleek dat Tyler was afgegaan op onjuiste informatie van een student van Sartono.

Op grond van die informatie hanteerde Tyler een ouderdom van 1,2 tot 1,5 miljoen jaar voor de laag bij Sangiran waarin de schedel was gevonden. Helaas had de student zich vergist en bleek de communicatie tussen beide geleerden steeds zo gebrekkig te zijn geweest dat dit niet eerder aan het licht was gekomen.

De ontdekking van de schedel werd vorige week bekend gemaakt op een congres in Leiden ter herdenking van de vondst van de eerste "Javamens' door de Nederlander Eugène Dubois, exact honderd jaar geleden. De nieuwe schedel werd gepresenteerd als de oudste en meest complete erectus-schedel uit Zuidoost-Azië tot nu toe. De vermoedelijk vrouwelijke schedel is pas de negende in de eeuw sinds Dubois.

Tylers ouderdomsschatting stond vermeld in het concept-artikel voor de Proceedings van het congres, waarboven ook de naam prijkte van Sartono. Maar in de wandelgangen van het congres liet Sartono, de expert bij uitstek, blijken dat hij het in het geheel niet met de opgegeven ouderdom van 1,2 tot 1,5 miljoen jaar eens was. Hij zei de datering van de laag waarin de schedel werd gevonden te houden op 500.000 tot 700.000 jaar. Het was toen nog onduidelijk waarom Tyler en Sartono het onderling oneens waren en waarom Sartono op het congres zijn mond niet open deed.

Sartono, inmiddels teruggekeerd in Indonesië, maakte zijn afwijkende mening pas gisteren en op een wel heel radicale manier officieel kenbaar: hij stuurde een fax naar de organisatie van het congres in Leiden, waarin hij meedeelde dat hij zich terugtrok als mede-auteur van het stuk voor de proceedings. Hij verklaarde desgevraagd dat hij Tyler over deze stap niet had ingelicht. Tyler, door NRC Handelsblad op de hoogte gebracht van deze verrassende nieuwe ontwikkeling, nam meteen contact op met Sartono. Pas toen kwam het misverstand aan het licht.

Volgens Sartono heeft Tyler zich nooit direct tot hem gewend om te praten over de datering: “Hij had het mij moeten vragen en niet mijn student, dat was de fout.” Maar Tyler zegt dat hij het concept-artikel met de oudere datum wel degelijk en nog wel herhaalde malen aan Sartono heeft voorgelegd. Eerst al vlak na de ontdekking, in een handgeschreven versie, en later in uitgetypte vorm op het congres. Sartono heeft, aldus Tyler, al die tijd niets gezegd.

De gebrekkige communicatie tussen de beide onderzoekers over het vitale punt van de datering is, zegt Tyler, mede terug te voeren op de haast om de vondst nog op het congres vijf weken na de vondst bekend te maken. Tyler zegt het wel te betreuren dat door een zo elementair misverstand een verkeerde claim de wereld is ingegaan.

Tyler schaart zich nu achter het getal van Sartono van 0,5 tot 0,7 miljoen jaar, al zegt hij persoonlijk nog steeds niet uit te sluiten dat de schedel ouder is. Nieuwe ouderdomsbepalingen zullen in de toekomst uitsluitsel moeten geven. Tyler heeft aan Sartono voorgesteld de fout in het concept-artikel te herstellen. Sartono heeft dat aanvaard en verklaarde zijn terugtrekking vandaag weer ongedaan te zullen maken.

Met dit alles is de "Java-vrouw' in één week tijd zo'n 700.000 jaar jonger geworden. Welke implicaties dit heeft voor haar evolutionaire betekenis is vooralsnog onduidelijk. Tylers bewering dat de schedel opmerkelijke gelijkenis vertoont met vroege Homo erectus-schedels uit Oost-Afrika is nu problematisch geworden. Dat een jongere schedel meer lijkt op Afrikaanse "voorouders' dan andere, oudere Javaanse schedels, is niet in een simpel model in te passen.

Ook Tylers aanspraak dat de nieuw ontdekte schedel de compleetste uit Java is tot nu toe wordt niet door iedereen voetstoots aanvaard. Een andere schedel uit Sangiran, bekend als nr. VIII, is ook zeer compleet en heeft ook een gezicht, aldus dr. John de Vos, conservator van de Dubois-collectie in Leiden. “De nieuwe schedel moet eerst maar eens volledig worden schoongemaakt en gerestaureerd. Pas dan zullen we echt kunnen zien welke completer is.”