De bh tentoongesteld; Het vermoeden van iets moois, rond en stevigs

Alleen vrouwen hebben een lichaamsdeel dat vorming en ondersteuning behoeft: de boezem. Daarvoor zorgt de beha, soms stiekem, soms, zoals nu, heel opvallend. Op een expositie in Londen blijkt dat talloze voorwerpen zich voor gebruik als beha lenen: vanzelfsprekend alles wat een halve bolvorm heeft, maar ook theepotten, kaasraspen, luidsprekers, een douche plus slang en een dwarsdoorgesneden vis (kop rechts, staart links).

Hurrah for the bra!/ Reggi-secolo. Accademia Italiana, 24 Rutland Gate, Londen SW7. T/m 29 aug. Di. t/m za. 10-17.30u, wo. 10-20u, zo. 12-17.30u. Catalogus ƒ 51,90.

Het bijzonderste kledingstuk van alle is de beha, zoals het bijzonderste menselijke lichaamsdeel de vrouwenborst is. Of: de vrouwenborsten zijn. Met z'n tweeën en toch één, wat in de verschillende benamingen ervoor wordt uitgedrukt: boezem en buste is één, borsten en tieten zijn twee. De beha (afkorting van bustehouder, gentroduceerd door mensen die zelfs dat woord al verregaand onbeschaamd vonden) is bedoeld om de borsten te ondersteunen en te modelleren. In het Frans is hij daar ook naar genoemd, soutien gorge, bij ons houdt-ie ze alleen maar. Een ondersteunend kledingstuk, een hulpkledingstuk, dat is de unieke positie van de beha. Sinds het korset en de step-in als gebruikelijk ondergoed zijn afgeschaft is er niets meer dat zich daarmee laat vergelijken. Mannen staan hier totaal buiten, zij hebben geen onderdelen die vorming en ondersteuning behoeven, althans, ze vinden van niet.

Er is een tijd geweest dat ook vrouwen vonden dat er niets ondersteund en gevormd hoefde te worden, dat dat allemaal verzinsels van mannen waren die niet tevreden wilden zijn met de werkelijke vorm en aanblik van de vrouwenborst. Daar vergisten ze zich lelijk in want het zijn altijd de vrouwen zelf die elkaar bestoken en frustreren met allerhande opvattingen en idealen, maar dat willen we meestal niet weten. In de jaren zeventig trok een bevrijde vrouw haar beha uit, die was immers het symbool van onderdrukking, mannen moesten er maar eens aan wennen dat sommige vrouwenborsten vrijwel tot de navel reikten, dat sommige ver uit elkaar stonden ("oost-west tieten') en andere dicht bijelkaar, dat sommige wipten en andere hingen, dat je ronde en puntige had, dat sommige tepels zich dwars door elke stof boorden, dat ze schudden en hopsten bij het lopen. Wie dat niet wilde weten was een male chauvinist pig of preuts en ouderwets en waarschijnlijk bovendien een mcp. Evenzo moesten mannen er maar aan wennen dat ook vrouwen haren op hun benen hadden - het was onfeministisch om die te verwijderen. Dat laatste was een duidelijk ideologisch punt, want niemand vond die zwart behaarde benen mooi, de afwijzing van de beha echter was voor sommigen niet geheel vrij van koketterie. Wie jong en aantrekkelijk was wist heus wel dat mannen helemaal geen bezwaar hadden tegen onbedekte borsten onder een t-shirt. Nooit kwamen zij een man tegen die ze liever stevig verpakt zag. Oudere of minder volmaakt uitgevallen vrouwen daarentegen kregen te horen dat het niet esthetisch was, zo zonder.

Was het nu een echt bevrijd gevoel, dat behaloze? Er bleef vooral bij vrouwen onderling toch altijd een geheimzinnig oordeel bestaan dat bepaalde wie het wel en wie het niet kon "hebben'. Waarbij de mededeling dat je wel "zonder' kon ook nooit helemaal positief was, omdat degene die het zei er vaak op liet volgen dat zijzelf, helaas, te veel had om zonder te lopen. Ja vroeger, toen ze ook nog zo weinig had, toen liet ze haar beha wel eens uit... Alleen de zeer bevrijden trokken zich geen klap van zulke praatjes aan. Bovendien was dat schudden en springen van die borsten niet bepaald een prettig gevoel - hard rennen om de tram te halen was wel iets dat je per se moest willen. Hoe meer "hout voor de deur', hoe minder opluchting dat we eindelijk eens af waren van dit onderdrukkende stukje textiel.

Voor meisjes die net borsten kregen was het, weet ik uit ervaring, nogal teleurstellend dat de beha nu net niet in de mode was. Na lang angstig wachten of er überhaupt iets zou verschijnen, flink ongerust gemaakt door de grote dikke meisjes in de klas die met luide stemmen beweerden dat ze op hun elfde eigenlijk al een C-cup nodig hadden, is de eerste beha een bevestiging. Die twee nieuwe rondingen blijken werkelijk in staat om iets op te vullen. En dan hoeft het ineens niet!

Soft-look

Vanzelfsprekend begrepen de behafabrikanten meteen dat vrouwen begrepen dat mannen behaloosheid opwindend vonden, vooral als ze iets moois en ronds en stevigs konden vermoeden onder dat t-shirt. Dus schiepen zij de "soft-look', de naadloze, beugelloze beha van elastische, dunne katoen, die zelfs onder een strak bloesje nauwelijks te zien was en die de borsten wel een beetje steunde maar niet opduwde of vervormde. Zo kwam de beha stiekem weer terug, door net te doen of hij er niet was.

De huidige beha doet helemaal niet of hij er niet is - hij is prominent aanwezig. Zoals bekend zijn ook de kantjes en versieringen weer terug en die hebben helemaal niet de neiging om zich onzichtbaar te gedragen, dat zou trouwens ook zonde zijn. En niet alleen is de beha weer mooi, hij is ook weer zo vormend als maar kan. Met behulp van beugels en kussentjes worden de borsten omhoog en naar binnen gedrukt zodat ze groter lijken dan ze zijn. "Say goodbye to your feet' adverteert de uitvinder van de "wonderbra'. Wie er een aanschaft moet die wel elke dag dragen, woensdag de "cleavage' van Jane Mansfield en donderdag weer Twiggy, dat gaat niet.

Rondborstig en veel, dat is nu de mode. In de behaloze jaren zeventig was dat anders, toen waren platte ronde schijven het mooist. Marilyn Monroe droeg behaas die haar enorme punttieten gaven en in de jaren twintig was het ideaal "twee erwtjes op een plank' - strakke elastische banden drukten wat er ten onrechte toch zat zo plat mogelijk. Op schilderijen uit de middeleeuwen hebben vrouwen altijd hoge ronde appeltjes en de zware Romeinsen hebben net als de kolossen van Rubens ondanks hun enorme omvang toch altijd betrekkelijk kleine volmaakt halfronde. Geen enkel ander lichaamsdeel hoeft zich zo aan de mode aan te passen. Er is ook geen enkel ander lichaamsdeel dat tot zo veel ontevredenheid aanleiding geeft; regelmatig verschijnen er cijfers die beweren dat 80% van de vrouwen zichzelf liever anders gezien zou hebben, borstgewijs.

Stel je de vrouwen voor die in de jaren zeventig hun borsten operatief hebben laten verkleinen, borsten die tien jaar later heel sexy geweest zouden zijn. Of degenen die zich de afgelopen jaren vol siliconen hebben laten proppen en die nu in de damesbladen moeten lezen dat de asperge-achtige garçonne weer de mode wordt.

Cijfers wijzen trouwens ook uit dat mannen als ze naar vrouwen kijken hun aandacht in eerste instantie op borsten richten. Dus dat vrouwen zich zorgen maken of ze wel de juiste leuke mooie moderne borsten hebben is niet zo vreemd, al is het de vraag of mannen in hun borstenvoorkeur net zo modegevoelig zijn als vrouwen.

Helaas verschijnen er nooit cijfers over hoeveel vrouwen naar de borsten van andere vrouwen kijken, maar de ervaring leert dat daar enorme belangstelling voor bestaat. En niet alleen om te vergelijken. Vrouwen, althans een groot deel van de vrouwen, vinden vrouwenlichamen mooi, er is meer aan te zien dan aan mannen. Blote mannen in bladen doen het nooit, althans niet bij vrouwen, die hebben meer belangstelling voor de eigen sekse. Eigenlijk een wonder dat Narcissus een man was. De veertienjarige Anne Frank schreef: "Ik raak elke keer in extase, als ik een naakt vrouwenfiguur zie, zoals bijvoorbeeld een Venus.' Ze raakte heus niet in extase van een Apollo. Wij deden het niet met Venussen maar keken met vriendinnen in de Playboy van een van de vaders, of naar elkaar, dat was opwindend en informatief tegelijk. Zo konden ze zijn. Zo keken mannen er graag naar. Zo zouden wij worden. Of, en dat was een minder vrolijke gedachte, zo zou je nooit worden. De jouwe waren nu net precies fout. Het zou beter zijn als nooit iemand die te zien kreeg.

Natuurlijk zijn borsten er niet vooral voor de seksuele aantrekkelijkheid. Ze zijn in eerste instantie bedoeld voor moeders, om kinderen aan te zogen. Denk bijvoorbeeld aan de onthechte borsten van de maagd Maria, daar zit geen greintje seks bij. En borsten kunnen tot boezem worden en dan moederlijk zijn; uithuilen of -rusten aan een brede boezem, dat is iets heel fijns. Tantes zijn beroemd om grote boezems waarop zij zelfs kop en schotel kunnen plaatsen. Voor zulke borsten is de beha er ook - ondersteunend, beschermend, omvattend.

Glas in lood

De Italiaanse modeontwerper Samuele Mazza benaderde de beha eens anders. Borstloos. An sich. Eerst de beha, dan de borst. De beha losgezongen van zijn functie en opgeschoven in de richting van de kunst, want, schrijft hij in het boekje Reggi-secolo ("Beha-eeuw'), het is altijd zo vervelend en beperkend bij mode dat je rekening moet houden met gegevens als stof en maat en de eisen van de markt. Hij wil kleren "decontextualiseren'. Daartoe vroeg hij aan een kleine tweehonderd ontwerpers om eens na te denken over de beha als kunstvorm en in de loop van vijf jaar verzamelde hij een flinke collectie bijzondere beha's. Die zijn nu tentoongesteld in de Accademia Italiana in Londen onder de titel "Hurrah for the bra!'

Er zijn er van ijzerdraad, van spiegelscherven, van fluweel, van koraal, van zilver, van leer, van brood, van klei, van glas in lood, van twee gebogen grammofoonplaatjes, van bamboe, van haar, van prikkeldraad, van schelpen, van lego, van strass, van glas - geen materiaal bleef ongebruikt. Ook talloze voorwerpen bleken zich te lenen voor gebruik als beha. Vanzelfsprekend alles wat een halve bolvorm heeft en dat is meer dan je zou denken, maar ook theepotten, kaasraspen, luidsprekers, een douche plus slang, een dwarsdoorgesneden vis (kop links, staart rechts), olielampjes en veiligheidsspelden bleken zich desgewenst als beha te kunnen gedragen. Daarnaast zijn er nog talloze stoffen beha's te zien die versierd zijn met iets - snoepgoed, de paus, punaises, gondels - en een grote sortering beschilderde canvas beha's. Allemaal "technisch draagbaar' zegt de catalogus, maar hoe die halve vissen moeten blijven zitten als je ze niet vastplakt, is een raadsel. En ik denk ook niet dat iemand snel haar borsten met prikkeldraad zou omwinden, al is dat "technisch' mogelijk.

Sommige van de tentoongestelde "objecten' - het is in veel gevallen dwaas om van beha's te blijven spreken - zijn schitterend, sommige grappig of eigenaardig, andere flauw of gewild. Er zijn er die je zo aan de muur zou willen hangen of als badkamerkunst zou willen neerzetten (twee halve koperen bollen met koperen kraantjes) er zijn er ook die je, als je een vrouw bent tenminste, meteen aan zou willen. De ontwerpen worden getoond op met stof overspannen etalage-torso's voorzien van twee kalme, tepelloze heuveltjes, of opgehangen aan een rechte stang waaraan twee glazen have bolletjes bevestigd zijn. De beschilderde beha's hangen in flinke, kleurige groepen bij elkaar, ieder op een eigen groenfluwelen vierkantje in een lijst. Op de hele tentoonstelling is geen borst te zien, geen nagemaakte, zelfs geen gefotografeerde - er zijn alleen maar halve bollen.

Opvallend weinig beha's hebben een uitgesproken verleidelijk karakter. Op de balkonnetjes van de van lego gebouwde beha staan tevreden grijnzende, parende varkentjes - dat is geloof ik het meest erotische wat er te zien is. Nee toch niet, het meest erotisch zijn de twee beha's die bestaan uit handen die zich beschermend en verlangend om de borsten leggen.

Voor de rest hebben de ontwerpers aan heel andere dingen gedacht. Aan de vrouw als kokkin bijvoorbeeld: een beha gemaakt van twee soeplepels, de stelen zijn de schouderbandjes, of de pasta-beha van netstof waarin macaroni ligt, met twee vorken als bandjes. Er zijn ook opvallend veel kraantjes, spenen en tuitjes, dat ligt natuurlijk nogal voor de hand. Gelukkig maar ééntje met koeien erop.

Cupmaten

Elke borstenbezitster weet het: borsten zijn nooit helemaal hetzelfde. De een is wat groter dan de andere, de ene tepel wijst meer omhoog dan de andere, nu ja, er kan van alles zijn. Over het algemeen worden die verschillen niet benadrukt, evenmin als bij voeten, men koopt een paar van dezelfde maat voor beide exemplaren. Beha's met twee verschillende cups zijn er niet, het verschil bedraagt trouwens ook zelden een hele maat. Vaak wel net genoeg om de ene cup prachtig te laten zitten en de andere net een loos puntje te geven, een half maatje verschil. Maar halve maten bestaan niet in behaland. Cupmaten zijn toch al een interessant fenomeen, het zijn de enige relatieve kledingmaten. Niet elke A-cup is hetzelfde, een 60A heeft een kleinere cup dan een 80A. Dat komt omdat de cupmaat wordt bepaald door het verschil in omvang tussen borstkas (dat is de 60 of 80) en borsten. Een inch verschil levert een A-cup op, twee inches een B-cup, etcetera.

Geen twee borsten zijn dus aan elkaar gelijk en je zou verwachten dat de kunstzinnige behamakers daar wat mee gedaan zouden hebben. Maar dat is opvallend weinig het geval. Behalve de beha waarvan de ene cup met hamer en sikkel is beschilderd en de andere met de stars en stripes, zijn er weinig beha's gemaakt die een eenheid van tegendelen willen uitdrukken. Eén enkele dag en nacht, één over de evenaar door midden gesneden wereldbol. Verder is het een en al symmetrie, behalve in de paar "amazone'-beha's: één stevige cup.

Het aangekondigde historische gedeelte van de tentoonstelling valt nogal tegen, om niet te zeggen dat het zo goed als verwaarloosbaar is. Dat is jammer, want de geschiedenis van de beha is heel interessant en leerzaam. Hoe jong de beha is bijvoorbeeld, hij is helemaal van deze eeuw. In de vorige eeuw en aan het begin van deze zwoer men nog bij de zogenaamde "mono-boezem', wat wil zeggen dat iedereen net deed of vrouwen één borst hadden die zich van links naar rechts uitstrekte. Er bestonden lijfjes voor, maar die hadden geen cups. Vóór de reformmode regen korsetten die over een de boezem bedekkend hemd werden gedragen het lichaam in tot vlak onder de borsten, of ze werden vastgehouden en een beetje platgedrukt in een stijf lijfje dat tot aan de tepels reikte.

Hoe deden vrouwen dat lang geleden? Nooit zie je op Griekse vazen of wandschilderingen een beha, wel soms één blote borst - dan moesten ze toch vrij zwabberen. Misschien geeft dat ook niet als je er aan gewend bent. In Afrika en Nieuw-Guinea lopen veel vrouwen altijd met blote borsten, ze dansen er zelfs zo wild mee dat het pijn doet om naar te kijken. Overigens zie je op afbeeldingen uit de antieke tijd wel vaak gekruiste banden over het vrouwelijk bovenlijf, die moeten toch een beetje stevigte gegeven hebben. Borsten zijn kwetsbare lichaamsdelen. Hun gevoeligheid is soms heel prettig, maar in allerlei omstandigheden voornamelijk onhandig. Vandaar dat de amazones er een afsneden, die zat in de weg bij het boogschieten.

Kogelvrij

Op de tentoonstelling zijn verschillende oorlogsbeha's te zien, bijvoorbeeld twee harde halve bollen beschilderd met camouflageprint. Of eentje van kogelvrij materiaal. Ook agressieve beha's trouwens: twee vervaarlijke kogels op de tepels, of twee bommen, of een als een stekelvarken met speldepunten bezet exemplaar. Iemand met zo'n beha wil liever niet omhelsd worden - of juist wel natuurlijk, in de hoop eens flink schade aan te richten. Opvallend genoeg zijn al die pantser- en bombeha's door mannen ontworpen. Zijn die ergens bang voor? Aanvalslust gaat slecht samen met iets dat zo weerloos en zacht is. Dat die weerloosheid agressie opwekt is psychologisch weer voor de hand liggender - er is een met messen doorstoken beha te zien die "Desdemona' heet en één man ontwierp twee schietschijven voor pijltjes...

Jammer is het eigenlijk dat een lichaamsdeel dat over het algemeen mooi wordt gevonden altijd zo verscholen moet zijn. Daar zal de redenering dat half bedekt opwindender is dan helemaal naakt wel weer achter zitten. Misschien zelfs ook de angst dat borsten "gewoon' zouden kunnen worden, terwijl het zo veel leuker is om iets te hebben dat niet gewoon is. Bovendien weten al die slimme vrouwen dat ze halfbedekt en met behulp van een beha een hoop kunnen suggereren. Wij zijn het zelf die steeds weer nieuwe ideale vormen aanhangen en dat heeft geen enkele zin als je open en bloot moet laten zien hoe het precies zit. Borstenmode kan alleen bestaan bij gratie van de beha.

Hoe de volmaakte vrouwenborst eruit moest zien las ik ooit in de Panorama of de Nieuwe Revu. Daarin werd de baas van de Parijse Crazy Horse Saloon genterviewd, een man die er verstand van had dus. Hij zei dat een borst van onderen, tot aan de tepel, een volmaakte halve cirkel moet zijn, en vanaf de tepel moet een enigszins holle lijn omhoog gaan. Wie ze zo had kon, mits ook voorzien van ellenlange benen, bij hem komen werken. Soms zie je zulke wel eens op het strand. Maar ook daar zijn minder en minder borsten te zien. Moderne vrouwen dragen badpakken of complete bikini's en laten raden naar het Crazy Horse-gehalte. Topless is uit.

De Italiaanse tentoonstelling in Londen is dus volkomen actueel: wel beha's, geen borsten. De moderne beha heeft geen borsten meer nodig, een zweempje aanwezigheid is al genoeg voor een door de beha gesuggereerde wonderboezem. Tot we ons weer bevrijden natuurlijk, dan moet je ze weer van je zelf hebben.