Elektriseermachines

Die Radiolux-Behandlung (Hochfrequenz-Behandlung), dr. M. Albrecht. / Atlas. Een handleiding ter behandeling met Hoogfrequente stromen voor zieken en gezonden. / Experimental researches on epileptic attacks induced by the electric current, J. Bini, American J. Psych. 1938. / Electroshock; therapeutische effecten, Slooff e.a. in het Tijdschrift voor Psychiatrie 9/1982. / Nederlands leerboek der fysische therapie in engere zin, Deel 1, H.C.F. van Zutphen e.a. Bunge, Utrecht, 1986.

Elektriciteit werd al kort na haar ontdekking voor geneeskundige doelen toegepast. Er werd apparatuur ontwikkeld waarbij men elektroden - gevoed met een zwakke stroom; aanvankelijk gelijkstroom, later ook wisselstroom - op de huid plaatste of ermee over de huid streek. Vooral bij spier- en zenuwklachten zou het genezend werken.

Gelijkstroom of Galvanische stroom werd zelfs in baden toegepast. Bij zo'n "hydroëlectrische bad' werd de ene elektrische pool met (een specifiek lichaamsdeel van) de patiënt verbonden en de andere pool zat aan het bad. Soms werden beide polen in het water geplaatst; in dat geval zat de patiënt met benen of handen in bakken water, die met de stroombron waren verbonden.

In het Delftse Museum De griffioen staat allerlei elektriseerapparatuur uitgestald. Op een kistje uit 1929 staat: "Improved Patent-Magneto Electric Machine for Nervous Diseases'. In het deksel van een ander houten doosje is een papier geplakt: "First Prize Medal London 1862'. Als je de twee koperen hulsjes beetpakt die met kleurige draden zijn verbonden met het kistje, en er wordt een slinger rondgedraaid - in het kistje gaan twee met paars fluweel omklede spoelen rond een as draaien - voel je een lichte prikkeling in beide handen.

Na de Eerste Wereldoorlog werd de elektriseertherapie met hoogfrequente wisselstroom (tot boven 1 MHz) populair. Steeds meer huizen kregen een aansluiting voor verlichting, telefoon, radio en huishoudelijke apparatuur. De hoogfrequente wisselstroom (diathermie) was eind 19e eeuw ontwikkeld door de arts en natuurkundige d'Arsonval. De behandeling gaf een warm gevoel dat werd veroorzaakt door een elektromagnetisch veld (tegenwoordig toegepast in de magnetron). Diverse firma's brachten setjes op de markt waarmee men zich thuis kon behandelen. De therapie werd onder meer toegepast bij aambeien, hoofdpijn, reuma, tandvleesontsteking, gonorrhoe, huidziekten, haaruitval en tandziekten. Voor elke kwaal werden aparte hulpstukken geleverd, in de vorm van douchekoppen, spiralen, borstels, harken en haken.

Deze elektroden konden tegen het lichaam worden gehouden of op enige afstand ervan. Het waren glazen buisjes waarin de stroom een gas ioniseerde. Hierdoor ontstond een blauwig knisperend licht dat dit "magische en moderne' middel extra geloofwaardig maakte.

In Nederland werd door de firma Atlas zelfs "Het Instituut voor Hoogfrequentie' opgericht (1931). In een brochure wordt de behandeling van iedere kwaal met één van de 59 elektroden gedetailleerd beschreven. Zwaarlijvigheid: "... tweemaal per dag 10 min. met de massagerol (nr. 51) en middelmatige tot sterke stroom.' Verlammingen: "Men neme een middelmatige stroom en late, nadat men eraan gewend is een flinke vonkvorming ontstaan'. Geslachtelijke zwakte en impotentie: "Bij mannen met elektrode nr. 0 massage der teelballen en roede. Ondersteuning door elektrode nr. 24, dagelijks tweemaal 10 min.' De methode werkt: "pijnstillend, verzacht jeuk, kalmeert overgevoelige zenuwen, geeft een betere doorbloeding, een hoger zuurstofgehalte van huid en weefsel, in vele gevallen een betere zuurstofwisseling en het doodt ziektekiemen.' De brochure verwijst naar ene Prof. Eberhardt: "In het algemeen zijn slechts 3 tot 6 maanden nodig om suikerziekte geheel te doen verdwijnen.' Achterin de brochure staat: "Talloze dankbrieven spreken voor zichzelf over de bereikte resultaten door het gebruik van onze apparaten!!!!' Maar kennelijk ging er ook weleens iets mis: "Nooit onbevoegden aan het apparaat laten werken, want wij hebben treurige ervaringen op dit gebied opgedaan...'

Om de radio niet te storen werd aanbevolen de behandelingen voor 's avonds 8 uur te doen.

De voorschriften van de fabrikanten liepen uiteen. Bij neusbloedingen schreef Electrolux een behandeling van schouders en nek voor (6 tot 8 min.), maar Atlas tweemaal daags een 5 minuten durende behandeling van nek, neuswortel en neusrug.

Toegegeven werd dat het inzicht in de werking beperkt was. Electrolux: "... de werking heeft men nog niet volledig doorgrond, waarschijnlijk gaat het bij hoogfrequentiestroom om elektrochemische processen in het weefsel en in het bloed.'

Na de Tweede Wereldoorlog verdween de methode. M.J. van Lieburg, hoogleraar in de geschiedenis van de geneeskunde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, wijt dit vooral aan de opkomst van de farmacologie: "Die bleek veel effectiever. Voor een arts was het bovendien veel eenvoudiger medicijnen voor te schrijven'. M. Ritmeester, conservator van het Electriciteits- en Techniekmuseum in Nijkerk, vertelt dat de methode vooral verdween doordat het storing op de radio veroorzaakte: "Mensen die in de buurt van artsen woonden klaagden.' Om deze reden werd het gebruik in 1954 verboden.

Andere "genezende' toepassingen van stroom bleven. In 1938 pasten de Italiaanse psychiaters Bini en Cerletti elektriciteit toe bij psychiatrische patiënten. In 1941 werden in de VS 70.000 patiënten met elektroshock behandeld en in de jaren vijftig was het de meest toegepaste behandeling in de psychiatrie. Door de heftige schok traden vaak botbreuken op. Tegenwoordig krijgt de patiënt narcose en spierverslappende middelen toegediend. In ons land wordt per jaar bij minder dan honderd zwaar depressieve mensen elektroshock toegepast; in Engeland bij circa 100.000 mensen. Over het nut van elektroshock lopen de meningen nog steeds uiteen.

Ook in de fysiotherapie wordt elektrische stroom gebruikt. De techniek is in wezen niet veranderd; nog steeds worden gelijkstroom en wisselstroom van lage en hoge frequentie toegepast, evenals het elektrische bad. Bij wisselstroom worden wel veel hogere frequenties toegepast waardoor de energie dieper doordringt; om praktische redenen vooral 27 MHz (de vrije radiofrequentie).

Het aantal kwalen waarbij deze methode wordt ingezet is sterk verminderd: het stimuleren van spieren en andere weefsels en het prikkelen of blokkeren van zenuwen (pijnbestrijding). Over het effect bestaat nog steeds geen overeenstemming. Desondanks zijn fysiotherapeuten verplicht deze apparatuur in huis te hebben.