Drie miljoen stappen naar Santiago

"Onderweg naar Compostela, van Le Puy naar Santiago de Compostela' door Herman van Hilst. Elmar Wandelgidsen, Elmar BV, Rijswijk, 1993. ISBN 9038900562. Prijs ƒ 24,50.

"Nordwestspanien, Der Jakobsweg' doorWerner en Suzanne Schwanfelder. Goldstadt Verlag Pforzheim, 1990. ISBN 387269018. Prijs ƒ 41,70.

"De weg naar Santiago de Compostela' door Michael Jacobs. La Rivière & Voorhoeve, Kampen, 1992. ISBN 9038403739. Prijs ƒ 39,90.

"Pelgrim zonder God' door Herman Vuijsje. Uitgeverij Contact, 1990. Prijs ƒ 34,90.

“Na Los Arcos, bij de eerste pleisterplaats, stroomt een rivier die levensgevaarlijk is voor mensen en paarden die ervan drinken. Alle rivieren tussen Estella en Logroño bevatten dodelijk water. Het eten van vis uit deze stromen is dan ook af te raden.” Zo waarschuwt de Codex Calixtus, geschreven tussen 1135 en 1139 en beschouwd als de eerste reisgids ter wereld, de reiziger naar Santiago de Compostela. De schrijver van de "gids' was een Franse priester, Aymeric Picaud, die in de Codex verslag deed van zijn reis naar de Spaanse bedevaartsplaats.

Veel moderne reisgidsen over Santiago bevatten nog steeds dezelfde soort informatie als die allereerste: praktische tips over mee te nemen bagage, wat wel en wat niet te eten en drinken onderweg, beschrijvingen van het landschap en bezienswaardigheden op de route, suggesties voor etappe-indelingen en een overzicht van de aanlooproutes vanuit Frankrijk. Maar de 12de-eeuwse Codex overtreft de moderne gidsen in zijn typeringen van de verschillende bewoners van Spanje. Die van Navarra bijvoorbeeld “zijn een barbaars volk, vol slechtigheid, donker van huid, lelijk, gek, schurkachtig, gemeen, trouweloos en corrupt, wellustig, drankzuchtig, gewelddadig, onverschrokken en wild, oneerlijk en leugenachtig, goddeloos, grof en strijdlustig. Navarrezen plegen ontucht met hun vee, en plegen bovendien wellustig de geslachtsdelen van hun vrouw en hun muildier te kussen.” Daar kan Berlitz niet tegenop. Het aantal reisgidsen over de pelgrimsroute naar Santiago de Compostela is aanzienlijk. Sommige zijn vooral praktisch, andere behandelen één bepaald aspect van de tocht, zoals de architectuur langs de route.

Een van de meest recente Nederlandse publicaties is Onderweg naar Compostela, van Herman van Hilst, uitgegeven in de serie Elmar Wandelgidsen. Een handzame gids met een praktische indeling: de verschillende aanlooproutes tot aan de Pyreneeën worden besproken, daarna volgen een etappewijzer van de pelgrimstocht door Spanje en nog enkele alternatieve routes. Aan het eind van ieder hoofdstuk geeft een gedeelte dat "Praktisch' heet informatie over moeilijkheidsgraad, accomodatie onderweg, kaartmateriaal en openbaar vervoer. Het boekje is handig, maar moeilijk verteerbaar door de toon. Je- en we-vorm wisselen elkaar af, en de doelgroep lijkt die van de jeugdige pelgrim tussen 9 en 13 jaar te zijn. “Een oude vrouw in het zwart duikt even haar keuken in en komt terug met een groot brok kaas. Dat blijkt wel een halve kilo te wegen! Je mag niet weigeren. Immers, je hebt op die lange tocht stevige benen nodig en de Cantalkaas zal je daarbij helpen.”

Aantrekkelijker is de Duitse gids Nordwest Spanien - Der Jakobsweg, uit 1990. Het boek begint met een vrij uitgebreide, heldere historische inleiding. De huidige staatsinrichting en de politieke problemen van Spanje worden uiteengezet en er is een hoofdstuk over de oorsprong en de ontwikkeling van de pelgrimages naar Santiago. In gearceerde kaders wordt informatie gegeven over regionale culinaire bijzonderheden en speciale feesten. Verder worden suggesties gedaan voor kleine uitstapjes buiten de reguliere route om, naar bijzondere dorpen of architectonische bezienswaardigheden. Nadeel van het boek: het valt bij eerste lezing al uit elkaar. Maar wie niet opziet tegen een losbladig systeem heeft er een uitstekende gids aan.

In de serie "Architectuur Reisgidsen' is vorig jaar De weg naar Santiago de Compostela verschenen, van Michael Jacobs. Jacobs heeft een opvallend nuchtere benadering van de pelgrimsroute: “Het verhaal over de Heilige Jacobusroute en de pelgrimstocht te zijner ere is een onverkwikkelijk mengsel van religieuze propaganda, opportunisme en commerciële inhaligheid.” Waar Herman van Hilst schrijft dat pelgrimeren een "indivuele beleving' is, "waarbij je als in een lichtflits je levensloop herbeleeft', stelt Jacobs: “Het heeft weinig zin om de hele route te lopen, tenzij u de bedevaart als boetedoening of als sportieve uitdaging beschouwt.”

De nadruk ligt, zoals de serie-titel al aangeeft, op de architectuur langs de route. Het boek moet dan ook niet worden aangeschaft als praktische reisgids. Het is een (haast verplicht) "boek voor erbij'. Herman Vuijsje heeft uitgerekend dat de weg van Amsterdam naar Santiago ongeveer drie miljoen stappen telt. Vuijsje maakte een "athestische pelgrimage'. Zijn sociaal-democratische, humanistische levensbeschouwing werd genspireerd door het Christendom, maar het Christelijk erfgoed was voor hem een vertrekpunt, geen bestemming. Vandaar zijn besluit om de tocht af te leggen in omgekeerde volgorde: van Santiago naar Amsterdam.

Het boek van Vuijsje is geen reisgids, maar een persoonlijk verslag van iemand die goed kijkt en zijn observaties geestig verwoordt. Pelgrim zonder God heeft geen praktische waarde, maar is, net als de architectuurgids, een haast verplicht bij-boek voor pelgrimgangers. En eigenlijk ook een must voor mensen zonder bedevaart-aandrang.