Twee maal symbool

New York - Vaclav Havel is opnieuw een symbool. De vorige keer is hij het geworden toen hij, na jaren lang door het communistische régime te zijn getreiterd en opgesloten, tot president van Tsjechoslowakije werd gekozen. Havel was het internationaal symbool van de herleefde en zegevierende democratie.

Onder zijn bewind is veel gebeurd dat niet zijn bedoeling was. Het land is in tweeën gedeeld - in een tijdsgewricht waarin de communicatie wereldtriomfen schijnt te vieren en waarvan deze schrijver-president tot de eerste voorvechters hoort - omdat twee buurvolken het onder één dak niet goed genoeg met elkaar konden vinden. Hij zal dat als een bittere nederlaag hebben ervaren. En nu heeft zijn regering besloten dat de wapenexport, in 1989 door hem afgezworen, zal worden hervat.

De argumenten waarmee minister Pavel Slesjkal van handel en industrie deze beslissing rechtvaardigt verschillen niet veel van de argumenten die ministers van handel en industrie van andere landen in zo'n geval gebruiken. “Als wij het niet doen, doen de anderen het; en bovendien”, zei Slesjkal, “hebben we bewezen dat we er verstand van hebben. Onze wapens hebben een goede reputatie”. Meer dan een dozijn Tsjechische wapenfabrieken zullen na enige modernisering gereed zijn om als consortium op te treden. Aan het hoofd van deze nieuwe groep staat de heer Lubomir Soudek. “Havel is een man van hoge morele beginselen”, aldus deze directeur. “Maar zo zit de wereld niet in elkaar. Als dat wel zo was, zouden er geen bewapening en herbewapening zijn”.

In wezen verschilt deze redenering niet van die welke de Amerikaanse National Rifle Association gebruikt om alles te torpederen wat de vrije verkoop van vuurwapens zou kunnen belemmeren. De wereld bestaat nu eenmaal niet uit louter brave mensen, en daarom hebben de braven een wapen nodig zodat ze zich tegen de misdadigers kunnen verdedigen. Vandaar dat zoveel krankzinnigen met automatische wapens het vuur op de menigte openen en er op scholen metaaldetectors zijn die het gemmakkelijker maken, de kinderen bijtijds de revolver af te nemen. Dat lukt niet altijd. Het Tsjechische consortium heeft al "inleidende' contacten met Iran gehad en de Serviërs hebben belangstelling getoond. President Havel is nu voor de tweede keer een symbool geworden omdat hij op dit alles nog geen commentaar heeft gegeven.

Moeten we hem daarom lastig vallen; constateren dat de geheime politie van de volksdemocratie Tsjechoslowakije blijkbaar minder machtig was dan de bonafide wapenfabrikanten van het vrije Tsjechië? Van een afstand is het gemakkelijk praten. Ten eerste gaat het om de werkgelegenheid en er is niemand in Praag of in een hoofdstad van het Westen die weet hoe deze Tsjechische arbeiders hun vakmanschap beter zouden kunnen gebruiken dan in een wapenfabriek. Ten tweede is er de vraag van de klandizie. De landen van de NAVO hebben geen wapens meer nodig, legers worden ingekrompen, de laatste supermacht sluit tientallen bases. En als het consortium wapens levert, dan zijn het geen monsterkanonnen, zoals de Engelse collega's aan Saddam Hussein wilden verkopen. Het gaat om een gemoderniseerde versie van de Sovjet T-72, met een nieuwe motor en een nachtkijker die tegen harde valuta verkocht zal worden. (In Delft wil men er misschien meer van weten. Het staat in de New York Times van 4 juli, Business Section, pagina 4).

Met verwijzing naar dezelfde argumenten hebben de Russen al drie onderzeeboten aan Iran verkocht, Migs en SAM-raketten aan China en een Russische onderneming was van plan, raketbrandstof aan Libië te leveren, maar toen de zending al in de Oekrane was, kwam de Amerikaanse geheime dienst erachter en de transactie ging niet door. De Amerikanen zelf hebben, als het om de "hoge morele beginselen' gaat, de Russen minder te verwijten dan ze graag denken. Saoedie Arabië bijvoorbeeld heeft de modernste Amerikaanse vliegtuigen, natuurlijk, om zich te verweren tegen Irak maar ook terwille van de werkgelegenheid, het doel aan welks hoogte niemand kan twijfelen.

Vaclav Havel is een symbool van moed want hij is bestand geweest tegen de tientallen varianten van intimidatie en pesterij waarmee een regime van baasjes met grote macht hem klein wilde krijgen. Dat kan niemand hem afnemen en laten we hopen dat niemand het ook wil. Nu is hij voor de tweede keer een symbool, van onmacht tegen de chaos van eigenbelangen en halve goede redenen waardoor bepaald wordt hoe het internationaal verkeer verloopt. Dat de redelijkheid ten ondergaat is op zichzelf geen nieuws, en evenmin dat we er gemakkelijk mee kunnen leven zolang de onredelijkheid op veilige afstand tekeergaat. We weten nu ook wel hoeveel er sinds het einde van de Koude Oorlog door de wereldleiders is verknoeid, hoe we hebben toegelaten dat het voormalig Joegoslavië in een prehistorisch natuurpark is veranderd en dat we weinig hebben nagelaten om het zover te laten komen - niet opzettelijk maar omdat er argumenten van overstelpende redelijkheid waren voor andere prioriteiten.

Het nieuwe van Vaclav Havel is dat hij, symbool van het compromisloze dat een grote rol heeft gespeeld bij het verval en de nederlaag van het communisme - daarin was hij een machtsfactor - er niet in is geslaagd, een overeenkomstige afkeer te ontwikkelen tegen de heel andere compromissen die tot nu toe de periode na Koude Oorlog bepalen. Misschien vindt hij er nog de woorden voor.