Schoonmaken rijksarchief in VS nodig; "Rampzalige conditie door slechte kwaliteit papier van na 1840'

DEN HAAG, 7 JULI. De Nederlandse rijksarchieven verkeren in zo'n slechte staat dat 81 kilometer papier (de helft van het totale archiefbezit) in Amerika zou moeten worden schoongemaakt. Volgens conserveringsdeskundigen is ontzuring met diethylzinkgas in een proeffabriek van Akzo Chemicals Inc. in Houston (Texas) daarvoor de beste methode. De ontzuringsoperatie neemt ongeveer twintig jaar in beslag en gaat - inclusief archieftransport naar de VS - zo'n honderd miljoen gulden kosten. Vijftig jaar tot een eeuw later is dezelfde behandeling nog eens nodig.

Tot die berekening komen G. de Bruin en Th.A.G. Steemers, beleidsmedewerkers van de Rijksarchiefdienst in Den Haag en experts op het gebied van behoud en herstel van archiefstukken. Ze menen dat archiefmateriaal van vóór 1795 - vooral omdat dat gedragen wordt door papier van ouderwets goede kwaliteit - er veel beter aan toe is dan het archivalia van 1800 tot heden. Vooral het archiefmateriaal uit de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw, verkeert in staat van verval. Van de stukken bij de Rijksarchiefdienst en bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag uit die jaren is 27 procent zo bros dat het bijna verkruimelt en bevindt 36 procent zich door verzuring in verzwakte staat.

De zorgen over de staat van de rijksarchieven beperken zich niet tot die uit de vorige eeuw, maar slaan ook op de laatste vijftig jaar. Papier wordt steeds minder van kwaliteit, het verkleurt snel (“krantenpapier is al na één dag bruin”, aldus De Bruin) en archiefmateriaal op microfilm gaat maximaal honderdvijftig jaar mee en op beeldplaten niet meer dan dertig jaar. Steemers en De Bruin wijten de rampzalige conditie van de archieven vooral aan de slechte papierkwaliteit van na 1840. Voordien werd papier van plantaardige vezels en lompen gemaakt. Later kwam het houthoudend papier dat veel minder houdbaar is, dat snel van verkleurt, verkreukelt en bros wordt. Brosheid wordt gemeten in het aantal keren machinaal of met de vingers ombuigen van een hoek van een pagina: papier dat al na zes ombuigingen breekt, wordt als uitermate bros beschouwd.

Drie jaar geleden begonnen medewerkers van het Algemeen Rijksarchief en van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag in het kader van het "Deltaplan voor Cultuurbehoud' van het ministerie van WVC met een uitgebreid onderzoek naar “bedreigd papierbezit” van de rijksarchieven. Daarbij ging het niet alleen om bezittingen in Den Haag, maar ook om rijksarchiefmateriaal in de provinciehoofdsteden. In het totaal werden bij de Rijksarchiefdienst 10.731 stellingen met een lengte van 63 kilometer op beschadigingen onderzocht, terwijl bij de Koninklijke Bibliotheek 10.184 kasten met monografieën, tijdschriften en kranten onder de loupe werden genomen.

De uitkomsten waren volgens Steemers en De Bruin, alarmerend. Zo bleken de rijksarchieven en de Koninklijke Bibliotheek zeven à acht procent beschadigd en bedreigd (d.w.z. bros en verzwakt) papier in huis te hebben. Over de hele periode 1840-1950 lag het percentage op respectievelijk twaalf en 23 procent en wat archiefstukken uit de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw betreft nog weer veel hoger. De Bruin constateert weliswaar dat de bedreigingen in buitenlandse bibliotheken, vooral in Amerika vaak nog ernstiger zijn, maar het blijft een heksentoer om goede conserveringsmaatregelen te nemen omdat het praktisch onmogelijk is al het aangetaste papier in de VS te laten ontzuren. Een derde deel (28 kilometer) van het bedreigde bezit is aan onmiddellijke ontzuringsmaatregelen toe. Een andere aanpak zou zijn om alle archiefstukken op microfilm te zetten, maar ook dat biedt naar Steemers' opvatting geen oplossing. Niet alleen omdat die vorm van conservering een stuk duurder is dan ontzuring in Amerika, maar ook omdat microfilms lang niet zo lang houdbaar zijn als archiefmateriaal met papier als drager. “Als dat van echte goede kwaliteit is, kan het wel vijfhonderd jaar mee”.

De directie van Akzo Chemicals Inc., een Amerikaanse dochter van het Nederlandse Akzo-concern, zoekt nu naar partners voor de bouw en de exploitatie van een papierontzuringsfabriek in Nederland. Volgens de Rijksarchiefdienst worden de financiële, logistieke en veiligheidsproblemen van het transport van grotere hoeveelheden Nederlandse archieven naar en van Houston te groot en zou er aan deze kant van de oceaan een ontzuringsfabriek moeten komen om de Europese markt te bedienen.

Volgens de woordvoerder van Akzo heeft het ontzuringsprocedé zijn waarde al bewezen en onderzoekt Akzo welke dienstverlenende instellingen te interesseren zijn in deelname in een ontzuringsfabriek in Nederland. Zowel voor de noodzakelijke investering als voor het exploiteren van zo'n fabriek wordt naar partners gezocht die van de chemische en technische knowhow van Akzo willen profiteren.