Gaat gij naar de vrouwen? Vergeet niet de zweep!; Abstracte en figuratieve schilderijen en tekeningen van Jo Baer in Rijksmuseum Kroller-Muller

Tentoonstelling: Jo Baer: Palimpsests. Tekeningen en schilderijen 1963-1993. T/m 1 aug. in het Rijksmuseum Kroller-Muller, Otterlo, di-za 10-17u, zo 11-17u. Catalogus fl.20.

De bezoeker van Rijksmuseum Kroller-Muller die van zijn route naar de Van Goghs afwijkt en toevallig de tentoonstelling Palimpsests van Jo Baer binnenloopt, beseft waarschijnlijk niet direct dat de tekeningen en schilderijen die daar hangen van een en dezelfde kunstenaar zijn. In 1975 onderging het werk van de Amerikaanse schilderes Jo Baer, die sinds 1985 in Nederland woont, een radicale verandering: abstractie maakte plaats voor figuratie. De expositie die een kleine selectie werk uit de afgelopen dertig jaar omvat, maakt nieuwsgierig naar het hoe en waarom van deze omslag.

Het contrast tussen beide periodes in het oeuvre van Jo Baer (63) is groot. De abstracte schilderijen tonen een perfecte balans tussen een groot leeg grijs of wit vlak en smalle, zwarte en gekleurde strepen aan de randen. Tegenover deze heldere, strenge werken ogen de latere schilderijen in zachte pasteltinten poetisch en kwetsbaar. De recente tekeningen zijn opgebouwd uit verschillende lagen doorzichtig papier die schijnbaar provisorisch op elkaar geplakt zijn.

Baer die net als Stella en Mangold tot de schilders van de Minimal art behoorde, deed later een felle aanval op de theoretische uitgangspunten van deze kunststroming. Zogenaamde "objectieve' beelden waren volgens haar een fictie en non-illusionistische schilderijen onmogelijk. Haar eigen werk uit die tijd onderscheidde zich door een subtiel kleurgebruik van deze inhoudsloze, platte schilderijen, lege dozen en klimrekken. Kortom abstracte kunst had zichzelf overleefd. Baer pleitte nu voor een "radicale figuratie' waarin voorstelling en ruimte gelijkwaardig zijn. Met andere woorden de strepen zijn weliswaar vervangen door figuratieve fragmenten, maar het streven van Baer naar evenwicht tussen figuur en (onder)grond (een oud schilderkunstig probleem), is niet veranderd.

Een voorbeeld van deze nieuwe werkwijze is een vierluik van "gelaagde' tekeningen uit 1991. Op de twee middelste tekeningen is de klassieke confrontatie tussen leeuw en paard verbeeld. Op de linker tekening stormen (fragmenten van) paarden naar voren, op de rechter leeuwen. Bij de paarden zijn nog sikkel en zeis te herkennen, bij de leeuwen een viertal scharen. De beide zijluiken tonen een vrouwenlichaam gecombineerd met een zadel (links) en een eenhoorn (rechts). Op alle tekeningen zijn rijzwepen afgebeeld. In het museum hangen de tekeningen helaas niet bij elkaar _ de samenhang blijkt pas uit de catalogus. Hierin geeft Baer een uitvoerige toelichting op de gebruikte mythologische beelden en de relaties die zij legt met civilisatieprocessen en de onderdrukking van de vrouw. Als motto koos zij "Gaat gij naar de vrouwen? Vergeet dan niet de zweep!' _ het advies van een oud vrouwtje uit Nietzsche's Aldus sprak Zarathoestra.

De tekeningen hebben een mooie perkamentachtige kleur. Toch denk ik niet dat de titel van de tentoonstelling Palimpsests hiernaar verwijst, maar naar het contrast tussen het oude en nieuwe werk _ palimpsest is een perkamentrol die na verwijdering van de oorspronkelijke tekst opnieuw beschreven is. Ondanks de scherpe kritiek van Baer op de abstracte kunst exposeert zij deze schilderijen vaak samen met de figuratieve. De politieke betekenis die zij zowel toen als nu aan haar werk geeft, is een andere rode draad. Het formele onderzoek naar begrenzingen en wederzijdse afhankelijkheid van vorm en omgeving verwees impliciet naar territoriale grenzen en gelijkheid. In de catalogus bij deze tentoonstelling spreekt zij aan het eind de hoop uit dat uit de as van overtollige technologie weer een Phoenix zal herrijzen om een nieuwe wereldorde te verkondigen.

Een van de fascinerendste aspecten van de hedendaagse schilderkunst is de afwisseling van abstractie en figuratie in het werk van kunstenaars als Polke en Richter en hun vermogen om daarbij toch een eenheid in hun oeuvre te bewaren. Ook uit schilderijen en tekeningen van Jo Baer spreekt, hoe groot de verschilllen ook zijn, steeds dezelfde intensiteit en artistieke stellingname.