In april '94 eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika

JOHANNESBURG, 3 JULI. De eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika worden gehouden op 27 april 1994. De meerderheid van de 26 partijen die in het World Trade Centre nabij Johannesburg onderhandelen over democratie hebben deze datum gisteren bekrachtigd.

Het conservatieve blok, aangevoerd door de Zulu-partij Inkatha, ging niet akkoord met de verkiezingsdatum en acht zich er niet aan gebonden. Deze “Groep van bezorgde Zuidafrikanen” (COSAG), bestaande uit Inkatha, de thuislanden Bophuthatswana en Ciskei, de blanke Konservatieve Partij en de Afrikaner Volksunie, wil eerst garanties over een federale staatsvorm alvorens akkoord te gaan met verkiezingen.

Het forum, waarin geen stemmingen plaatshebben, nam het besluit volgens het principe van “voldoende overeenstemming”. Inkatha en de Konservatieve Partij weigerden zich bij deze formule neer te leggen en verlieten demonstratief de zaal. Inkatha-delegatieleider Joe Matthews verklaarde echter dat zijn partij over twee weken bij de hervatting van de onderhandelingen weer aanwezig zal zijn. Delegatieleiders van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de regering, de hoofdrolspelers die zich hebben beijverd voor een verkiezingsdatum, waren na afloop zeer tevreden over het besluit. “Niemand kan de trein nu meer laten ontsporen”, zei ANC-secretaris-generaal Cyril Ramaphosa.

Volgens Ramaphosa is het einde van de sancties tegen Zuid-Afrika nu dichterbij dan ooit. ANC-president Nelson Mandela verklaarde in Washington dat zijn organisatie mogelijk binnen drie weken zal oproepen tot het afschaffen van de de laatste economische en financiële sancties om de economie van Zuid-Afrika zo snel mogelijk op gang te helpen. Mandela en president De Klerk zijn beiden in de Verenigde Staten, waar zij morgen, op Onafhankelijkheidsdag, gezamenlijk in Philadelphia de Liberty Award door president Clinton overhandigd krijgen. Gisteren ontving de Amerikaanse president Mandela en De Klerk voor afzonderlijke bezoeken.

In het onderhandelingsforum overschaduwde het conflict over de verkiezingsdatum de belangrijke compromissen van de afgelopen weken, waarmee de partijen gisteren formeel instemden. De partijen bereikten deze week een akkoord over de overgangsperiode naar democratie en de manier waarop de nieuwe non-raciale grondwet wordt opgesteld. Een technisch comité van rechtsgeleerden stelt binnen twee weken een overgangsgrondwet op, die de partijen in de onderhandelingen moeten bekrachtigen. Daarin zijn ook de functies en bevoegdheden van de streekregeringen vastgelegd.

De partijen zullen ook een aantal constitutionele beginselen vastleggen. Na de verkiezingen van volgend jaar zal de gekozen grondwetgevende vergadering (annex parlement) daaraan gebonden zijn. De speelruimte van de grondwetgevende vergadering is zo aanzienlijk beperkt. “Als we een goede overgangsgrondwet opstellen, zal de definitieve grondwet hier niet veel van afwijken”, zei minister Roelf Meyer (grondwetszaken) gisteravond namens de regering. Regering en ANC menen dat de overgangsgrondwet, die direct na de verkiezingen in werking treedt, eind augustus klaar kan zijn. De Overgangsraad, waarin zwarte partijen het land tot de verkiezingen mee-regeren, kan zelfs eerder worden genstalleerd.

Het ANC is hiermee aanzienlijk tegemoet gekomen aan de “federalisten” onder aanvoering van Inkatha, die de hele grondwet voor de verkiezingen wilden opstellen. De grootste zwarte partij wilde de grondwetgevende vergadering het werk laten doen, omdat het een democratisch gekozen lichaam is, en was aanvankelijk voor een sterke centralistische staat. In ruil voor deze concessie van het ANC zal Inkatha bij instemming met de overgangsgrondwet geen bezwaar meer maken tegen een grondwetgevende vergadering, die de finale grondwet opstelt. Voor Inkatha is de aanvaarding van de overgangsgrondwet echter pas het moment om de verkiezingsdatum vast te stellen. Tegelijk worden waarschijnlijk verkiezingen voor streekregeringen gehouden.

Het onderhandelingsforum stelde ook de eerste beginselen voor de nieuwe grondwet vast. De partijen willen een democratisch landsbestuur, dat zich erop toelegt “gelijkheid te bereiken tussen mannen en vrouwen en mensen van alle rassen”. De constitutie zal “rassen-, sekse- en andere vormen van discriminatie verbieden” en nationale eenheid bevorderen. De grondwet gaat uit van een scheiding van de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. De verscheidenheid van talen en culturen wordt “onderkend en beschermd”.

Ook is een aantal beginselen aanvaard die Zuid-Afrika in de richting van federalisme brengen. Er komen drie bestuurslagen - nationaal, regionaal en lokaal - die democratisch worden bestuurd. Elke bestuurslaag krijgt “toereikende wetgevende en uitvoerende machten en functies”, waarvan het raamwerk in de constitutie wordt vastgelegd. Een commissie zal aanbevelingen doen over de spreiding van staatsinkomsten over de regio's.