Gezin op drift; In Amerika groeit het leger alleenstaande moeders

Deze zomer verschijnen in het Zaterdags Bijvoegsel nog twee bijdragen in deze reeks over het gezin. Rita Kohnstamm schrijft uit Nederlands perspectief een kritische reactie op het hierboven aangehaalde onderzoek van Barbara Dafoe Whitehead. Francis Fukuyama sluit de gezinstrilogie af met zijn essay "Immigranten en Family Values'.

In de Amerikaanse samenleving is een soort "kritische massa' bereikt, een fase waarin mèt het afkalven van sociale waarden een lawine van sociale ellende loskomt. Deskundigen en leken zien de kern van het probleem in het uiteenvallen van het gezin. Het één-oudergezin is al lang niet meer een exclusief gettoverschijnsel. Nog slechts de helft van alle Amerikaanse kinderen groeit tot zijn achttiende jaar op in een gezin met beide biologische ouders, de meeste zwarte kinderen groeien op met één ouder, meestal de moeder. Een jeugd op drijfzand.

Het met basketbalterreintjes en grasvelden bezaaide Lakewood was in de jaren vijftig het eerste deel van Los Angeles dat zich als aparte stad afzonderde. Het hoofdzakelijk blanke nieuwbouwstadje stond model voor latere afscheidingen van de grote stad, zodat stedenplanners begonnen te spreken van Lakewoodization. Het stadje beroemt zich op 's lands eerste politiepatrouille per helikopter en in het grote winkelcentrum tuurt de assistent van de sheriff in zijn auto door een camera-periscoop die 360 graden kan draaien. Ondanks de veiligheidsmaatregelen werden de bewoners afgelopen februari opgeschrikt door de ontploffing van een bom in de veranda van een huis, bewoond door een lid van een jeugdbende, de Spur Posse. Het was een schok. Zou, zoals eerder in Los Angeles en het naburige Long Beach, ook hier de gewapende straatoorlog uitbreken, vroegen de bewoners zich af.

Een maand later bleken de enkele tientallen leden van de Spur Posse hechter in de gemeenschap te zijn verankerd dan was aangenomen. Ze genoten een grote populariteit op de 3700 leerlingen tellende Lakewood High School en ze waren, zoals dat in tienerjargon heet, hooked up met een paar honderd Lakewoodse dochters; een uitdrukking die het best kan worden vertaald met "seks hebben' - "to make love', dat nog een zweem van romantiek veronderstelt, is definitief uit. De bendeleden gaven elkaar rugnummers, overeenkomstig het aantal veroveringen: 44 of 66. Opschepperij zal het getal wel hebben aangedikt, maar opvallend was dat ook veel meisjes pochten op hun seksuele ervaringen met de bendeleden. ""Seks is een van de belangrijkste dingen, het hoort bij onze levensstijl'', zoals een van de meisje het verwoordde. Slechts een minderheid van hen klaagde over seksuele intimidatie.

Toen de politie elf bendeleden arresteerde, gespte een groot aantal meisjes bij wijze van protest een zwarte band om de arm. Eén van de bendeleden zit nog vast wegens verkrachting, de anderen zijn inmiddels vrijgelaten, want dit is, aldus de aanklagers, een zaak van ""scholen en ouders''. Moeders van de bendeleden - slechts een klein deel van de ouders gaf gehoor aan een uitnodiging van de politie om de problemen te bespreken - bleken totaal verrast door de kilheid waarmee hun zoons de meisjes hadden "genomen' en daarna aan de kant hadden gezet. In rapliederen, die ook in de blanke voorsteden populair zijn, wordt die coolheid tegenover fucking bitches bezongen. De bendeleden werden onmiddellijk geboekt voor diverse talkshows, sommigen voor duizend dollar per optreden.

De uitspattingen van de Spur Posse hebben geleid tot een nationale reflectie over de sociale ontwrichting in de Amerikaanse samenleving. Het liep storm in de brievenrubriek van de Los Angeles Times. Dominee Wardell Frasier weet in een ingezonden brief het verval van de jeugd aan de afwezigheid van gebed op openbare scholen. Joan Elliot, lerares Engels, kaatste de bal terug naar de ouders: ""Wij zien de kinderen hooguit zes of zeven uur per dag. Als de kinderen hun enige waarden van school moeten krijgen, is het treurig gesteld.'' En de psychiater Mark Goulston zag in de daden van de Spur Posse een ""escalatie van alles wat de zinnen prikkelt''. Goulston: ""Wat kinky was in de jaren vijftig en zestig is nu prime time televisie. Ouders hebben geen houvast meer in hun huwelijk of hun baan, dus grijpen jongeren, in plaats van een houvast op langere termijn te kiezen, naar "de snelle score'.''

Echtscheidingen

De situatie in veel Amerikaanse voorsteden vertoont gelijkenis met die in Lakewood. Ouders hebben steeds minder tijd voor en dus steeds minder vat op hun kinderen. De eind jaren zestig ingezette echtscheidingsgolf en de groei van het aantal ongehuwd zwangere vrouwen heeft een miljoenenleger van alleenstaande moeders opgeleverd. Ze zijn gedwongen buitenshuis te werken, terwijl het ontbreken van een partner de gezinstaak voor hen juist zwaarder heeft gemaakt. Vader zoekt het vaak drie deelstaten verderop en weigert, uit woede over een tegengewerkte bezoekregeling met de kinderen, de alimentatie te betalen. Geld voor een kinderoppas ontbreekt.

Ook bij gezinnen die intact zijn, is de werkdruk toegenomen en is de aandacht voor de kinderen verslapt. Vader en moeder moeten, vaak op grote pendelafstand, buitenshuis werken - niet zozeer het gevolg van de vrouwen-emancipatie maar van geldnood. Het Amerikaanse inkomen per huishouden is de laatste jaren gelijk gebleven doordat in toenemende mate beide partners werken.

Ouders in Lakewood moeten er veel voor over hebben om in hun huis te blijven wonen en niet af te zakken naar een wijk waar hun kinderen nog minder kansen krijgen. De kinderen komen dus thuis met de sleutel om de nek. Ze zetten de televisie aan, waar Oprah Winfrey met een scherp oog voor de actualiteit een jonge man ondervraagt, die zowel met zijn vriendin als met haar moeder "seks heeft'. Het afgelopen jaar is in Californië het aantal zwangerschappen van tienermeisjes met een kwart gestegen vergeleken met het jaar daarvoor, in het welgestelde Orange County, ten zuiden van Los Angeles, is het aantal zwangerschappen van 10- tot 17-jarigen bijna verdubbeld.

Bewoners van arme wijken waar de sociale ontwrichting het meest zichtbaar is, houden er conservatieve denkbeelden over het gezin en seksualiteit op na. Arme latino's en zwarten zijn in het algemeen sterk gekant tegen het uitreiken van condooms door scholen zonder instructies, terwijl 55 procent van alle Amerikanen daar min of meer voor is. Gebleken is overigens dat de meeste tieners de uitgereikte condooms meestal niet of niet goed gebruiken. Een ander middel tegen de explosie van ongewenste tienerzwangerschappen is Norplant, een hormoonpreparaat dat in de bovenarm wordt ingebracht en langzaam in de bloedstroom komt. Het implantaat, dat het schrikbeeld van 13-jarige moeders moet verjagen, wordt in Baltimore al gratis uitgereikt. In de betere wijken zijn de gevolgen van sociale ontwrichting af te lezen op de rol van het plaatselijke Courthouse. Die is gevuld met processen van voormalige echtgenoten tegen elkaar, met beschuldigingen van seksuele intimidatie om de bezoekregeling tegen te houden, met processen van kinderen tegen hun gescheiden ouders.

Drijfzand

In Amerika is een soort "kritische massa' bereikt, een fase waarin de problemen zo groot zijn geworden dat er een lawine van sociale ellende loskomt. De alleenstaande moeder bevindt zich op maatschappelijk drijfzand; wist ze zich vroeger in haar opvoedingstaak gesteund door een samenleving met een duidelijke, min of meer hechte structuur, nu ziet ze zich omringd door andere verscheurde gezinnen. Volgens een recente peiling van The Wall Street Journal wijt een meerderheid van de Amerikanen het afkalven van sociale waarden hoofdzakelijk aan het verval van het gezin. Kinderen uit gebroken gezinnen hebben, zo blijkt uit de statistieken, een aantoonbaar grotere kans later in sociale problemen verstrikt te raken.

Er zijn politici die het voltallige gezin nog steeds als "typisch Amerikaans' kwalificeren, maar zij lopen ver achter de feiten aan. Immigranten staan verbaasd over de sociale chaos die ze in het beloofde land aantreffen. Uit onderzoek blijkt dat de nieuwkomers die hun gezin bij elkaar weten te houden, de beste economische kansen hebben. Het gaat dan niet om de keuze tussen een villa of een woningwetwoning in een nette arbeiderswijk, maar om die tussen een min of meer veilige woonstraat of een regelrecht slagveld. Kinderen uit volledige immigrantengezinnen zijn ondanks de vaak armoedige eerste jaren beter bestand tegen de verleidingen van misdaad en drugsbendes.

Niet alleen streng godsdienstige conservatieven, maar ook progressieve denkers maken zich nu zorgen over de gevolgen van echtscheiding en de groei van het aantal alleenstaande moeders. De slinger zwaait terug: van de nadruk op de maximale individuele ontplooiing naar de betekenis van sociale gemeenschappen en uiteindelijk naar het welzijn van het gezin. ""Een berg van wetenschappelijk bewijs toont aan dat bij het uiteenvallen van de gezinnen de kinderen altijd intellectuele, fysieke en emotionele schade voor het leven oplopen. We bedoelen de drugscrisis, de onderwijscrisis en de problemen van tienerzwangerschap en jeugdmisdaad. Al deze kwalen hebben voornamelijk één oorzaak: gebroken gezinnen'', staat in een rapport van het mede door president Clinton opgerichte Progressive Policy Institute.

Deborah Dawson van de National Institutes of Health onderzocht de stelling of de psychologische effecten van echtscheiding en één-oudergezinnen ""sterk zijn benvloed door schaamte over het afwijken van de norm''. Als dat zo zou zijn, zou de ellende in de jaren tachtig moeten zijn afgenomen, omdat toen het gebroken gezin "normaal' werd. Maar dat was niet het geval. ""De problemen die het gevolg zijn van een te grote werklast voor alleenstaande ouders zijn meer constant'', aldus Dawson. De gezinsproblemen, concludeert zij, waren niet veroorzaakt door stigmatisering als gevolg van de scheiding, ""maar doordat men stuitte op problemen die nauw verbonden waren aan de nieuwe gezinsstructuur''.

Chaos

In het kwartaalblad The American Scholar overdacht senator-socioloog Daniel Patrick Moynihan dit jaar hoe de Amerikaanse samenleving al aan gebroken gezinnen gewend is geraakt. In 1965 beschreef hij in een naar hem genoemd rapport het verband tussen het grote aantal één-oudergezinnen en armoede bij zwarten. In datzelfde jaar voorspelde hij in het tijdschrift America dat het om een groeitrend ging, die grote schade zou berokkenen aan de samenleving. Moynihan, die zelf in een Iers gebroken gezin is opgegroeid, schreef over de slechte ervaringen in Amerika met gebroken gezinnen: ""Van de wilde Iers-Amerikaanse achterbuurten aan de negentiende-eeuwse Oostkust tot de door rellen geplaagde voorsteden van Los Angeles, is er één les in de Amerikaanse geschiedenis: een gemeenschap die een groot aantal jonge mannen laat opgroeien in gebroken gezinnen, gedomineerd door vrouwen, nooit in staat tot een stabiele relatie tot mannelijke autoriteit, nooit in staat tot rationele verwachtingen over de toekomst - die gemeenschap vraagt om chaos en krijgt die ook.''

Het één-oudergezin is al lang niet meer een exclusief gettoverschijnsel. Tweevijfde van de tussen 1970 en 1984 geboren kinderen bracht of brengt het grootste deel van zijn jeugd alleen met de moeder door. Soms schieten stiefvaders te hulp, maar vaak pas na een moeilijke periode. Slechts de helft van alle Amerikaanse kinderen groeit tot zijn achttiende op in een gezin met beide biologische ouders. ""Dertig jaar geleden werd één op de veertig kinderen geboren bij een ongetrouwde moeder, nu is dat cijfer volgens regeringsgegevens één op vijf'', stelde The New York Times vast. ""Onder zwarten worden twee op de drie kinderen geboren bij een ongetrouwde moeder; dertig jaar geleden was dat nog één op vijf.'' En het verschijnsel zet zich voort van ouder op kind. Kinderen uit gebroken gezinnen hebben meer moeite met intimiteit, komen minder vaak tot een stabiel huwelijk en vinden minder gemakkelijk een baan.

De onderzoekers Douglas Smith en Roger Jarjoura schreven dat in buurten met een hoog percentage jongeren en een hoog percentage één-oudergezinnen relatief meer geweldsmisdrijven worden gepleegd. ""De relatie tussen één-oudergezinnen en misdaad is zo sterk dat de relatie tussen ras en misdaad en die tussen een laag inkomen en misdaad geheel verdwijnt als men de gezinssamenstelling in aanmerking neemt'', concludeerden zij. Leden van arme en/of zwarte twee-oudergezinnen vertonen eenzelfde (laag) criminaliteitscijfer als leden van rijke en/of blanke twee-oudergezinnen. Andere studies wijzen op het verschil in schoolprestaties. In deelstaten met het grootste aantal twee-oudergezinnen worden op school de hoogste testresultaten behaald. Het laagst scoort de stad Washington. Daar woont in alle wijkdistricten, op één na, tweederde tot driekwart van de kinderen samen met één ouder.

Dan Quayle

Het progressieve Atlantic Monthly bracht in april een omslagartikel: ""Dan Quayle had gelijk. Na tientallen jaren van politiek debat over de zogenaamde familiediversiteit zijn de bewijzen van sociaal onderzoek binnen: de ontbinding van twee-oudergezinnen kan de volwassenen wel helpen, maar is slecht voor veel kinderen en ondermijnt onze samenleving''. Hollywood idealiseerde de bewust ongehuwde moeder Murphy Brown in de gelijknamige televisie-comedy, wat bij voormalig vice-president Dan Quayle op fel verzet stuitte. Volgens de schrijfster Barbara Dafoe Whitehead was Quayles verzet terecht. Ze noemt de studies die verband leggen tussen enerzijds echtscheiding en anderzijds armoede, emotionele problemen, vroegtijdige schoolverlating, zelfmoord en zwangerschappen van tieners. Kinderen van weduwen of weduwnaars zijn beter af, aldus Dafoe, omdat de autoriteit van de overledene in zekere zin bewaard blijft. Kinderen van wie een ouder is overleden, hebben geen last van het probleem van de gedeelde loyaliteit, de ruzies, het langdurige gewenningsproces met bezoekregelingen, wekelijkse verhuizingen, de processen, de kinderbescherming, de gerechtelijke bevelen. Na een scheiding daalt het inkomen van moeder en kinderen gemiddeld met 30 procent, terwijl dat van de vader met gemiddeld 15 procent stijgt. ""Onderzoek na onderzoek toont aan'', aldus Dafoe, ""dat Amerikanen minder geneigd zijn dan een generatie geleden om seksuele trouw, een levenslang huwelijk en ouderschap als waardevolle persoonlijke doeleinden te zien''.

Het gaat hier om pijnlijke, persoonlijke vragen. Daniel Patrick Moynihan werd in de jaren zestig nog gedoodverfd als racist, toen hij wees op het grote aantal gebroken gezinnen als een sociaal probleem onder zwarten. De laatste president die iets aan de groeiende nood van Amerikaanse kinderen deed, was de Democraat Jimmy Carter in 1980. De Witte Huis Conferentie Over Gezinnen strandde op onenigheid over het begrip "gezin'. Sindsdien heeft geen president zich er meer aan gewaagd, ook niet de conservatieve ideoloog Ronald Reagan, die overigens zelf een echtscheiding heeft doorgemaakt. Inmiddels is de armoede onder Amerikaanse kinderen gestegen, terwijl die onder volwassenen gelijk is gebleven. Eén op de drie tot vijf kinderen, afhankelijk van de onderzoeken, lijdt armoede. Deze cijfers hebben aanleiding gegeven tot een pleidooi voor meer overheidsgeld, voor bijstand en hulpverlening. Tijdens zijn verkiezingscampagne wees presidentskandidaat Clinton op de eigen verantwoordelijkheid van de burger. Gescheiden vaders zouden door de overheid moeten worden gedwongen alimentatie te betalen. Nu hij president is, zijn dergelijke geluiden nog maar zelden te horen.

Scholen

Om het gebrek aan ouderlijke aandacht te compenseren, krijgt de school steeds meer maatschappelijke taken. Maar openbare scholen mogen, zeker in het heterogene Amerika, niet te ver gaan in het verkondigen van de moraal. Gevangen in het stelsel van de grote diversiteit nemen ze een strikte neutraliteit in acht en bestrijden slechts de crisissymptomen onder tieners. ""Ze delen condooms uit en geven onderwijs over seks, zwangerschap dit en zwangerschap dat. Maar ze leren ons geen regels'', verzuchtte een lid van de Spur Posse bende.

Die angstvallig neutrale benadering veroorzaakte in nogal wat schooldistricten een ouder-revolte, die niet alleen uit rechts-christelijke hoek stamde. In New York werd dit jaar Joseph Fernandez, de voorzitter van het één miljoen leerlingen tellende schooldistrict, tot zijn verrassing tot aftreden gedwongen. Hij had condooms willen laten uitreiken en al in de eerste klas van de lagere school seksonderwijs willen laten geven, zonder dat hij de ouders had geraadpleegd. Dat er wel degelijk ruimte is voor hervormingsideeën blijkt onder meer uit "the bill of rights for teenagers', uitgedeeld door het New Yorkse departement van volksgezondheid: ""Ik heb het recht om te besluiten of ik seks zal hebben en met wie. Ik heb het recht om bescherming te gebruiken als ik seks heb. Ik heb het recht om condooms te gebruiken.'' Verder staan er tips in over allerlei varianten van seksgenoegens.

Veel scholen trachten de leerlingen op te monteren door echtscheiding af te schilderen als verfrissende kracht in het leven. Kinderen, geschokt door de scheiding van hun ouders, zullen vreemd opkijken bij deze zonnige zinsnede in het schoolboek: ""Veel mensen zullen de beslissing tussen trouwen en alleen staan vele malen in hun leven nemen. Scheiding is een deel van de normale levenscyclus. Het zou niet moeten worden gezien als afwijkend of tragisch, zoals in het verleden. Eerder vestigt het een patroon voor "ontkoppelen' en dient daardoor als de fundering voor individuele vernieuwing en "nieuw begin'.'' Het voorlichtingsboek voor kinderen van gescheiden ouders is realistischer: ""Wees erop voorbereid dat je wat moet opgeven''. ""Onder welke omstandigheden ook, een echtscheiding is nooit gemakkelijk. Weet dat je dag en nacht op me kunt rekenen'', luidt de tekst van een voorgedrukte wenskaart voor een kind van gescheiden ouders.

Het voorstedelijke ongemak zweeft tussen de uitersten van Victoriaanse preutsheid en totale bandeloosheid à la de Spur Posse. Een algemene seksuele moraal ontbreekt. Formele juridische procedures tegen "seksuele intimidatie' op school en op het werk zijn de enige rem geworden. In deze wankele situatie zoeken sommigen troost bij een televisiepredikant of een sekte, die de wereld weer in een duidelijk verband zet. Aan de andere kant groeit het aantal jeugdbendes en neemt het aantal geweldsmisdrijven met vuurwapens toe. De vorming van bendes, waarin jongeren de aansluiting en kameraadschap vinden die ze thuis missen, wordt ook in middenklassewijken populair. Northridge, aan de voet van de heuvels van de San Fernando Valley, werd onlangs opgeschrikt door een moord op een schoolplein. Een jongen werd op klaarlichte dag door een kogel getroffen. De dader was geen bendelid uit het ruige South Central Los Angeles, maar kwam uit Northridge zelf.

Incassobureaus

Het is de vraag wat de overheid aan de oorzaken van de sociale ontwrichting kan doen. Gedacht wordt aan het bemoeilijken van een scheiding door, als de partners kinderen hebben, verzoeningsprocedures in te bouwen, of de kinderen als eersten te laten profiteren van de vruchten van de boedelscheiding. Er zijn nieuwe regelingen om Dead Beat Dads, gevluchte vaders, tot betaling van alimentatie te dwingen - regelingen waarvan gespecialiseerde incassobureaus, die een percentage van de gende schulden opeisen, ruim profiteren. En verder krijgen sommige ongehuwde tienervaders in grote steden een door de overheid gesubsidieerde cursus vaderschap.

Maar wat de overheid ook doet, zij zal afhankelijk blijven van de slingerbeweging in het denken over de betekenis van het gezin. Amerika heeft vaker sociaal wanordelijke periodes doorgemaakt. Na de individualisering van de jaren zestig en zeventig trekt een groeiende groep babyboomers zich terug in hun, niet zelden tweede, gezin. De New Yorkse trendwatcher Faith Popcorn voorspelt al jaren een massale bekering tot "cocooning' met het gezin. Ondanks een lichte trend "terug-naar-het-gezin' blijft een ruime groep singles en kinderloze paren over. Het gezin is al lang niet meer de perfecte eenheid, het ideaalbeeld van de jaren vijftig, waar de generatie van de jaren zestig zich tegen afzette. Het is eerder de realiteit van babyboomers-die-toch-bij-elkaar-bleven. Het levende bewijs leveren Bill Clinton en zijn vrouw Hillary, die na jarenlange onderlinge problemen nu op alle fronten één team vormen.