Winti in het ziekenfondspakket; Surinaamse geestenmagie ook populair bij jongeren

Steeds meer Surinaamse jongeren in Nederland zoeken hun toevlucht tot de rituelen en geneeswijzen van Winti. In het Amsterdamse Gaasperplas-park begon gisteren een vierdaagse Winti-manifestatie, met kraampjes en veel zang- en dansrituelen.

AMSTERDAM, 2 JULI. “Ik geloof er niet zo in hoor”, zegt een meisje. “Ik kom vooral voor de muziek.” De zon staat laag boven het park. Kraampjes met eten, stalletjes. Samen met haar vriendin zit Audrey in het gras. Bang voor geesten? “Nee hoor”, zegt haar vriendin. “Ik heb er nog nooit een gehoord, nooit een gezien. Je moet gewoon jezelf zijn.” Audrey schudt haar hoofd. Voor zichzelf weet ze het niet zo zeker. “Ik ben toch wel bang om een Winti te krijgen hoor” zegt ze en ze slaat haar ogen neer.

Het geloof in Winti-geesten heeft altijd een belangrijke rol in de Surinaamse gemeenschap gespeeld. In het begin van de achttiende eeuw brachten de Afrikaanse slaven de bouwstenen van de Winti-cultus mee naar de Surinaamse plantages. Winti hield de herinnering levend aan een bestaan zonder blanke overheersing. Uit angst voor slavenopstanden werd deze natuurgodsdienst door het Nederlandse koloniale gezag fel bestreden. Tot 1971 waren de magische rituelen en geneeswijzen in Suriname nog bij de wet verboden. “Dat is een belangrijke reden waarom ouders er weinig openlijk met hun kinderen over praten”, zegt de Amsterdamse antropoloog Tijno Venema.

Ook bij in Nederland wonende Surinamers is Winti nog steeds omgeven met veel taboes. Maar het verblijf hier heeft het geloof allerminst aangetast. Surinaamse jongeren in Nederland vertonen een hang naar Winti, zo ontdekte Venema. Uit zijn vorig jaar gepubliceerde onderzoek Famiri nanga kulturu (familie en cultuur) blijkt dat ruim driekwart zich op de een of andere manier met Winti bezighoudt.

Venema spreekt van een "nood-godsdienst': “Ze zeggen niet te geloven in Winti, maar zo gauw een tentamen voor de deur staat of iemand is ziek, dan is de Winti-geneesheer, de Bonuman, snel gevonden.” Zo vertelt Rinaldo (25), gezeten voor een stalletje met rituele sieraden in het Gaasperplaspark, hoe hij een half jaar geleden een "hebri watra', een rituele wassing, deed. “Ik moest solliciteren voor de baan van mijn leven. Ik kreeg hem.”

“Ze zijn op zoek naar hun roots”, zegt Venema. “Vergelijk het maar met het aanhangen van Bob Marley. Ze willen zich identificeren met de zwarte cultuur.” Volgens Venema kan de opleving van het Winti-geloof niet los worden gezien van de problemen die veel Surinaamse jongeren hebben om in Nederland een gelijkwaardige plaats te veroveren. “Een vrij grote groep Surinamers zit hardnekkig in een dal”, zegt hij. Een onevenredig hoog percentage jongeren is werkloos, veel jongeren maken hun school niet af. “In zo'n situatie wordt Winti een belangrijke houvast.”

De in Suriname geboren Henri Stephen is Winti-deskundige en tot voor kort psychiatrisch verpleegkundige bij het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam. Een kale kamer in de nieuwbouw in Oost. Op de grond, bij de keuken staat zijn "magische' kamerplant Sangrafu. Stephen breekt een stuk van de stengel en steekt het in zijn mond. “Goed voor de borst”, zegt hij kauwend. De laatste tijd wordt hij overspoeld met telefoontjes van Surinaamse jongeren. Steeds vaker vragen ze hem om raad. Meisjes met relatieproblemen, jongens met onverklaarbare dromen. “Allemaal willen ze ooit nog eens een echt Winti-feest meemaken”, zegt Stephen. In Suriname. Want daar komen tenslotte de belangrijke Winti-geesten vandaan.

Ook Sonja besloot een Winti-feest te bezoeken, toen ze op vakantie was in Suriname, want “het is toch een belangrijk ding van vroeger.” “Pas maar op dat die Winti jou niet gaat krijgen”, had haar nichtje nog gezegd terwijl ze hun mooiste jurken aantrokken. Sonja geloofde er totaal niet in.

Het geluid van de drums was al van veraf te horen. Een lange rij vrouwen in gekleurde jurken danste op het bonkende ritme van de muziekgroep. De trommels gingen steeds sneller, de vrouwen werden steeds wilder. Steeds meer mensen kwamen in de cirkel. Opeens liep ook Sonja naar de vloer en danste. Eerst onwennig. Dan sneller. Steeds sneller, tot ze zich losmaakte uit de kluwe en alleen voor de trommelende mannen ging staan. Hoofd in de nek, armen omhoog. Ze danste en rilde in volledige trance. Sonja brulde. Een Winti had bezit van haar genomen.

“Surinaamse jongeren van hier raken veel eerder in trance dan hun neven en nichten in Suriname”, zegt Stephen. Het verhaal van Sonja verbaast hem niet. “Die jongeren hangen tussen twee culturen. Ze kunnen niet goed ventileren”, zegt hij en hij maakt een zwaaiend gebaar bij zijn hoofd. Dan zoeken ze hun toevlucht tot Winti. “Maar Winti is ingewikkeld, hoor.”

Vaak weten de jongeren weinig af van de Winti-rituelen, zegt Venema. Wat meespeelt is de diepgewortelde angst voor "de andere kant van de Winti'. Hij doelt hiermee op de voodoo-achtige rituelen waarbij een vloek over een ander kan worden afgeroepen. “Dit leidt soms tot achterdocht en grote ruzies tussen families.” Zo vertelt een jonge vrouw in het Gaasperplas-park hoe haar man bij haar wegging voor een ander. “Maar hij komt weer terug”, zegt ze vol vertrouwen. Samen met haar moeder heeft ze er "iets aan gedaan'. Wat precies kan ze niet zeggen. “Dat is geheim”, zegt ze met een ernstig gezicht. “Maar die vrouw gaat niet lang meer bij hem blijven.”

Winti raakt ook bekend in de Nederlande samenleving. Bij de Amsterdamse RIAGG circuleren adressen van gerenomeerde Bonumannen. Bij de rechtbank worden soms verzachtende omstandigheden bepleit omdat de verdachte ten tijde van de misdaad "een Winti' gehad zou hebben.

“Het wordt tijd dat Winti officieel wordt erkend”, zegt de initiatiefnemer van het festival in het Gaasperplas-park, Orlando Lont. "Winti in het ziekenfonds', luidt dan ook een van de eisen. Stephen is het daar volledig mee eens. In zijn tijd bij het AMC heeft hij regelmatig gezien hoe Surinamers die bezeten waren van een Winti met anti-psychotica werden behandeld. “Ten onrechte”, meent Stephen. “De trance-toestand van de Winti wordt vaak verward met psychotische stoornissen.”

De consultprijzen van sommige Bonumannen kunnen zich inmiddels meten met die uit de Westerse geneeskunde. In Nederland zijn er Winti-genezers die 250 gulden voor een kruidenbad vragen. Het verdrijven van een slechte geest loopt al snel in de duizenden. “Een traditionele Bonuman in Suriname behandelde vroeger voor het rituele standaardbedrag van 32 cent en een kouri-schelp”, aldus Venema. “Er zijn hier veel kwakzalvers onder de Bonumannen”, zegt Stephen. “Voordat zij in het ziekenfondspakket worden opgenomen moeten we wel het kaf van het koren scheiden.”