"Controle op huursubsidie moet je centraal houden'

De Tweede Kamer besprak deze week de grote efficiency-operatie. De vraag daarbij is: moet de rijksoverheid alles blijven doen wat ze nu doet. Maar hoe werkt Den Haag eigenlijk? Deel 3 van een serie.

DEN HAAG, 2 JULI. Het is een afdeling waar 350 mensen werken, zij bedienen ruim 960.000 huurders en geven in één jaar meer dan 1,8 miljard gulden uit. Maar of de Hoofdafdeling Individuele Subsidies (HIS) van het ministerie van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer nog een lange toekomst voor zich heeft, is onzeker.

Het kabinet liet in april weten dat “met het oog op decentralisatie en verzelfstandiging (..) de verantwoordelijkheidstructuur van de individuele huursubsidie wordt geanalyseerd”. Dat is Haags voor de vraag: kunnen de gemeenten dat niet voortaan doen?

In een geheime notitie heeft CDA-fractieleider Brinkman minister-president Lubbers eerder dit jaar zelfs al zonder omwegen de suggestie aan de hand gedaan de individuele huursubsidie over te doen naar de gemeenten, zonder centrale regels te stellen en op de koop toe te nemen dat er dan verschillende regelingen kunnen ontstaan in bijvoorbeeld Maastricht en Groningen.

Inmiddels zijn er uit het CDA ook signalen vernomen dat van zo'n radicale decentralisatie geen sprake zal zijn. Staatssecretaris Heerma (volkshuisvesting) zegt deze week in CDActueel dat individuele huursubsidie niet alleen “altijd zal moeten blijven bestaan”, maar ook dat hierbij “een blijvende functie voor het Rijk” is weggelegd.

Het Tweede-Kamerlid Paulis, die zich voor de CDA-fractie zowel met ambtenarenzaken als met de individuele huursubsidie bezighoudt, voorziet wel dat de HIS kleiner kan worden. Dat zal in het bijzonder het geval zijn als de gemeenten voor een deel mede financieel verantwoordelijk worden gemaakt voor de uitgaven van de individuele huursubsidie. Nu betaalt het rijk nog de volle mep, maar volgens Paulis is het goed denkbaar dat de gemeenten straks twintig procent van de kosten voor hun rekening nemen, een zelfde verdeelsleutel die de CDA-fractie bij de uitgaven voor bijstandsuitkeringen wil. Door de gemeenten een eigen financieel belang te geven bij een zorgvuldige toewijzing van woningen - dat wil dus zeggen: liever geen laagstbetaalden in dure huurwoningen, want dat kost te veel aan individuele huursubsidie - denkt Paulis dat besparingen mogelijk zijn. “Maar ook dan zul je de controle wel centraal moeten houden”, stelt het Kamerlid.

Individuele huursubsidie is een fraudegevoelige regeling, vindt het ministerie van financiën. Bij Volkshuisvesting zijn ze zich dat ook zeer bewust, zegt A.van den Ham, belast met de dagelijkse leiding bij de HIS. Een automatiseringssysteem dat in 1989 is ingevoerd heeft tot intensivering van de controles geleid en daarbij is vooral de koppeling aan de gegevens van de belastingdienst en het SOFI-nummer van belang. Want de omvang van de individuele huursubsidie, die per ontvanger gemiddeld 1.919 gulden per jaar bedraagt, wordt hoofdzakelijk door twee getallen bepaald: de huur en het belastbare inkomen van de huurder.

De HIS-ambtenaar is de derde en laatste schakel in het controlesysteem, dat begint bij de verhuurder. Bij deze vraagt de huurder zijn subsidie aan, daar vult hij zijn formulier in en daar wordt vervolgens de hoogte van de subsidie bepaald - die in de praktijk uitmondt in een directe verrekening via de maandelijkse huur. De verhuurder die de subsidie te hoog vaststelt, loopt het risico dat hij later van het ministerie geen volledige compensatie krijgt. Na de verhuurder komt de gemeente aan de beurt die tot taak heeft vooral de "bewoningssituatie' te controleren. En tot slot de HIS die zich vooral bezighoudt met inkomenscontroles en uiteindelijk voor elke aanvraag het definitieve subsidiebedrag vaststelt. “Driekwart van onze mensen”, schat Van den Ham, “is bezig met het verwerken van die formulieren via het geautomatiseerde systeem. Ze lopen die formulieren feitelijk door en beslissen of de aanvrager voor subsidie in aanmerking komt. De overgrote meerderheid houdt zich dus bezig met controle.” De andere ambtenaren werken aan het onderhoud van het geautomatiseerde systeem, de begrotingsadministratie en de beleidsontwikkeling.

Daarnaast is een groep HIS-ambtenaren belast met het terughalen van te veel betaalde subsidie. Dat leidde vorig jaar tot 62.000 terugvorderingen met een opbrengst van bijna 75 miljoen gulden. Samen met controles vooraf, die tot lagere toekenningen leidden, brachten deze activiteiten van de HIS 87 miljoen gulden op. De afdeling schakelt de Dienst Recherchezaken van het ministerie van VROM in als zij vermoedt dat er sprake is van bewust onjuist verstrekte gegevens. Dat leidde in 1992 tot 362 onderzoeken van de VROM-rechercheurs. Sinds 1 juli 1990 mag het ministerie bovendien zonder tussenkomst van de rechter geld via dwangbevelen invorderen, door een deurwaarder in te schakelen. Ook mag het zelf administratieve boetes tot een maximum van vijfhonderd gulden opleggen. Van den Ham denkt dat dit soort maatregelen, in combinatie met betere ramingstechnieken ervoor zorgen dat grote overschrijdingen voor de huursubsidie zich niet meer voordoen. Integendeel: voor het eerst viel er dit jaar zelfs een financiële meevaller te melden.

De HIS onderzoekt niet alleen inkomens, maar ook, via de regionale Huurcommissies, of de huur die de verhuurder rekent niet te hoog is en daardoor tot een te hoge huursubsidie voor de huurder leidt. Dat blijkt geen overbodige luxe. Jaarlijks worden in de particuliere sector zo'n tienduizend huuronderzoeken gedaan. De huur blijkt in dertig procent van de gevallen te hoog te zijn.

Decentralisatie van dit soort taken houdt volgens Van den Ham het risico van een “geweldig verknipte uitvoering” in. “Of dat zou bijdragen tot een grotere efficiëntie of adequatere controle, daar heb ik zeer grote twijfels over.” Hij wijst erop dat de uitvoeringskosten voor de individuele huursubsidie, honderd miljoen gulden per jaar op een totaal van 1,8 miljard, relatief laag zijn.

Toch is het departement ook zelf, als uitvloeisel van de reorganisatie en de inkrimping van het Directoraat-Generaal voor de Volkshuisvesting, bezig de individuele huursubsidie grondig door te lichten. De vraag of gemeenten en woningcorporaties meer verantwoordelijkheid moeten krijgen, is daarbij aan de orde.

Diverse varianten zijn denkbaar, zo verluidt het in Den Haag. Bijvoorbeeld een positie als de Informatiseringsbank die verzelfstandigd de studiefinanciering uitvoert. Ook is overheveling naar gemeenten denkbaar via een combinatie met de Bijstandswet. Driekwart van de ontvangers van individuele huursubsidie heeft ook een uitkering; de bijstand kent bovendien een component als vergoeding voor woonkosten.

Eind van het jaar hopen de ambtelijke top en Heerma hun conclusies te trekken.