Zuid-Afrika op weg naar blanke guerrilla

Per pantservoertuig hebben ultra-rechtse blanken in Zuid-Afrika hun politieke aspiraties ten grave gedragen. Met de bestorming van het World Trade Centre nabij Johannesburg, waar de onderhandelingen over democratie plaatshebben, toonde de politieke F-side van Zuid-Afrika afgelopen vrijdag zijn ware gezicht: gewelddadig, anti-democratisch en racistisch. Het was voldoende om de laatste bondgenoten van zich te vervreemden.

De gepantserde jeep reed vrijdagmorgen door de glazen toegangsdeuren. De stormtroepen van de Afrikaner Weerstandsbeweging stroomden naar binnen, gekleed in bruine en zwarte uniformen om de vergelijking met hun Europese voorbeelden te onderstrepen. Ze zwaaiden met hun geweren, mishandelden zwarte vrouwen, richtten vernielingen aan en schreven leuzen als “Dood aan de Kaffer” en “Eigen Volk, Eigen Staat” op de muren. Een Indisch parlementslid kreeg voor de camera's een klap in het gezicht. De onderhandelaars van 26 partijen, die via het gesprek proberen Zuid-Afrika weg te leiden van de apartheid, vluchtten de regeringskantoren in en barricadeerden deze van binnen met stoelen en tafels. Met bonkend hart wachtten ze de aanslag op het embryo van de democratie af.

Een mooi script voor een operette, als het niet zo gevaarlijk was. Zuid-Afrika ontsnapte aan een explosie. Eèn ultra-rechtse fanaticus met een pistool was op 10 april genoeg om ANC-leider Chris Hani te vermoorden en het land in een crisis te storten.

Nu liepen er vierhonderd rond, gewapend met pistolen, jacht- en machinegeweren, alleen door een wandje en een paar beveiligingsbeambten gescheiden van de zwarte ministers van straks. De bezetting duurde drie uur, totdat hun leiders met een regeringsdelegatie waren overeengekomen dat ter plekke geen arrestaties zouden worden verricht. De politici kwamen uit hun schuilplaats, het personeel gaf de muren een nieuw verfje en een paar uur later was de conclusie dat het democratisch proces weer had gewonnen.

Het was een spectaculair einde van een fase waarin de rechtse Afrikaner probeerde zich van een fatsoenlijke, redelijke kant te laten zien. De Konservatieve Partij (KP), de echo van Verwoerds apartheidsideaal in het blanke parlement, was zelfs aangeschoven aan de onderhandelingstafel. Nu democratie en een zwarte meerderheidsregering onafwendbaar lijken, verzamelde het versplinterde politieke veld rechts van De Klerks Nationale Partij zich in het Afrikaner Volksfront, een brede alliantie van de KP tot de para-militaire Afrikaner Weerstandsbeweging. Het AVF joeg schrik aan, vooral omdat het onder leiding staat van vier oud-generaals. De regering vreesde de aantrekkingskracht van oud-legergeneraal Constand Viljoen op een onzeker blank electoraat. Door zijn militaire verleden in de bush-oorlog in Angola is hij voor veel blanken een volksheld met pensioen.

De KP sloot tevens een verbond met de Zoeloe-partij Inkatha en een aantal kleinere “thuislanden”, in de zogeheten Groep van Bezorgde Zuidafrikanen, (Cosag), die een federaal dan wel confederaal Zuid-Afrika bepleit. Daarmee doemde het schrikbeeld op van gecombineerd blank en zwart nationalisme, dat Zuid-Afrika uit elkaar kon scheuren. Het gaf rechts hoop dat het nieuwe Zuid-Afrika toch nog af te wenden was, via het troebele concept van een blanke “volksstaat”. Die strategie lijkt met één pantservoertuig aan gruzelementen te zijn gereden. De liefde binnen de Cosag-groep bekoelde nadat rechtse blanken een zwarte vrouw van Inkatha uit haar auto sleurden, uitscholden en bedreigden. Onderhandelaars van zwarte partijen menen dat ze nu lang genoeg hoffelijk het pleidooi voor een blanke staat hebben aangehoord, en afgewezen, terwijl ze tegelijk voor kaffer worden uitgemaakt. En Viljoen is als de nieuwe blanke messias van zijn sokkel gevallen. Met een megafoon in de hand probeerde hij vrijdag vertwijfeld zijn troepen in bedwang te houden. Ze liepen langs hem heen.

De zwakte van het Front was vanaf het begin dat het geen coherent alternatief heeft. Het “recht op zelfbeschikking” betekent voor elke rechtse splinter iets anders: de een wil een blank Zuid-Afrika met zwarte "thuislanden', de ander een blanke "volksstaat' op een plek waar zo min mogelijk zwarten wonen, en een derde eist Pretoria en omgeving op. De argumenten waarin de "eis' is vervat, komen soms rechtstreeks uit Absurdië. Vorige week gaf een KP-onderhandelaar aan de onderhandelingstafel een overzicht van landen waarin koloniale machten het grootste deel van de oorspronkelijke bevolking hadden uitgeroeid. Zuid-Afrika sprong er relatief gunstig uit. Moest de Afrikaner worden "gestraft' voor het feit dat hij door zijn zelfbeheersing in het verleden nu in de minderheid is?

De blanke volksstaat is onmogelijk in een democratisch bestel met een zwarte meerderheid. Het Front kon in gesprekken met de regering slechts oproepen de besprekingen over democratie stop te zetten, voor meer bedenktijd. Drie jaar na de beëindiging van de apartheid was dat een zwaktebod. Het enige waar de rechtse blanken op mogen hopen is een federale staatsvorm met stemrecht voor iedereen. De stembus zal dan uitwijzen in welke regio Afrikaans-sprekende partijen aan de macht kunnen komen.

Met electorale steun van de "kleurlingen', die ook Afrikaans spreken, kunnen Afrikaners hun Orania eventueel bereiken in de Westelijke of Noordelijke Kaapprovincie, waar weinig zwarten wonen. De Afrikaner die swart oorheersing wil ontlopen, zal mogelijk naar de Kaap moeten. Een omgekeerde Grote Trek dus, de geschiedenis van de Afrikaner op rewind.

Voor ultra-rechtse partijen, die meestal de Oranje Vrijstaat en Transvaal als Boeregrond opeisen, is dat onaanvaardbaar. De consequentie is een burgeroorlog, zo hebben ze meer dan eens aangekondigd. Veel is grootspraak en bravoure, maar het verzet tegen enig gezag behalve dat van God heeft diepe wortels. Niet alleen acht de Boer zich deel van een uitverkoren volk, hij heeft de alleenheerschappij over een boerderij ter grootte van half Zuid-Holland. Zolang een hem gunstig gezinde blanke regering landbouwsubsidies verschafte en de zwarten op afstand hield, was er niets aan de hand. Nu hij zich niet meer beschermd weet door zijn "eigen' regering, leeft het anti-gezagssentiment op. De ANC-jeugd draagt met de strijdkreet “Kill the Boer, kill the farmer” niet bepaald bij tot verzoening.

De tijd voor rechts is op. Arrestaties en vervolging moeten de zwarte bevolking ervan overtuigen dat De Klerk zijn blanke broeders even hard aanpakt als de zwarte extremisten van het Pan Afrikaans Congres, waarvan de top onlangs bij een landelijke klopjacht werd opgepakt (en snel weer vrijgelaten). Vooralsnog heeft De Klerk de schijn tegen.

De politie kreeg zware kritiek, omdat zij vrijdag niet ingreep bij de blanke inval. Zwart Zuid-Afrika herinnert zich goed talrijke voorvallen waarbij het vuur zonder pardon werd geopend op demonstranten met een zwarte huidskleur. Toch was de beslissing van de politie om zich in te houden verstandig. Een massale schietpartij had niet alleen tot tientallen martelaar-doden geleid, maar was met zoveel zwarte politici in het gebouw een uitnodiging voor vergelding en mogelijk een burgeroorlog. Ingrijpen achteraf kan verder gewapend verzet in de kiem smoren, al zal Zuid-Afrika waarschijnlijk nog jarenlang met een IRA-achtige blanke guerrilla-strijd rekening moeten houden. Maar op weg naar democratie is de confrontatie met extreem rechts onvermijdelijk.