Stralingsangst Vrom leidt tot absurde eisen; Als de rest van de wereld niet zou volgen, jammer dan voor de wereld; Ziekenhuizen moeten voor miljoenen guldens aanpassingen uitvoeren

De Tweede Kamer voert woensdag overleg met minister Alders (VROM) over zijn Nota Omgaan met Risico's van Straling (NORS). In de nota worden onnodig scherpe normen aangelegd voor de bescherming tegen straling in ziekenhuizen. Nederland raakt op het gebied van straling internationaal gezien in een isolement.

De NORS is een technische nota die onder normale omstandigheden als een hamerstuk zou worden afgedaan, maar die nu voor de derde keer tot een treffen tussen Kamer en minister leidt. De acht beroepsverenigingen die zich met straling bezighouden, verzetten zich er fel tegen - niet omdat hun leden er financieel op achteruit gaan (integendeel, er komt een hoop werk bij) maar omdat de NORS onnodig scherpe normen aanlegt voor stralingsbescherming.

Wat is er aan de hand? VROM is al enkele jaren bezig het risico-beleid te rationaliseren. De veiligheidsnormen in dit land zouden een allegaartje vormen. VROM sloeg aan het theoretiseren en na enkele jaren verscheen een idealistische nota, de NOR (Nota Omgaan met Risico's) die het raamwerk zou vormen voor praktische maatregelen. De Kamer hechtte zonder veel discussie zijn goedkeuring aan deze NOR.

De eerste groep die met het nieuwe beleid te maken kreeg was de industrie, die grommend kastenvol risico-studies moest aanleggen voor hun installaties. Het bleef grotendeels een papieren exercitie, technische aanpassingen waren zelden noodzakelijk.

Vervolgens waren de stralingsrisico's aan de beurt. Een nieuw stelsel van richtlijnen werd opgesteld. Voor de kerncentrales was het niet moeilijk om hieraan te voldoen (de lozingseisen werden zelfs soepeler), maar voor de ziekenhuizen lag dat geheel anders. In ziekenhuizen worden patiënten met röntgen- en kernstraling onderzocht en behandeld, bijvoorbeeld door het bestralen van tumoren of door het innemen van radioactief jodium tegen schildklierkanker. Hiervoor gelden op dit moment normen die zijn gebaseerd op aanbevelingen van de International Committee on Radiological Protection (ICRP).

Al in het concept-stadium van de NORS bleek dat de ambtenaren van VROM zich van de ICRP niets aantrokken. VROM ging uit van de nieuwe risico-filosofie van de NORS. Als de rest van de wereld niet zou volgen, jammer dan voor de wereld. Nederland was gidsland, zo stond het letterlijk in de nota.

De eerste versie van de NORS die Alders de Kamer aanbood, bevatte zoveel praktische problemen dat bakzeil moest worden gehaald. In een aanvullingsnotitie werd bijvoorbeeld het vervoer in overeenstemming met het buitenland gebracht. Waarschijnlijk zou het Europese Hof onmiddellijk hebben ingegrepen.

Verder leidt de NORS ertoe dat patiënten die een radio-actieve dosis hadden meegekregen, zeer lang gesoleerd moesten worden, terwijl ze nu gewoon naar huis kunnen. De Kamer wilde voor deze groep een uitzondering maken: het zou honderden miljoen per jaar gaan kosten.

Maar de rest van de NORS bleef onverlet. Wat houdt dit in? In de toekomst gelden voor de afscherming van radio-actieve bronnen normen die veel strenger zijn dan thans - 25 tot 2500 maal. De ziekenhuizen moeten voor tientallen miljoen guldens aanpassingen uitvoeren, vooral dikkere muren als afscherming. Nu al eist VROM dat buitenramen worden afgeschermd door 20 tot 40 centimeter dikke muren. Daarnaast moeten kostbare controles worden uitgevoerd, die enkele tientallen miljoenen guldens per jaar kosten.

Behalve voor staatssecretaris Simons (Gezondheidszorg) lijkt het geen zaak om wakker van te liggen - er gaan in de gezondheidszorg miljarden om, dus op enkele miljoenen hoeven we niet te kijken. Toch blijven de beroepsverenigingen zich verzetten, omdat VROM de radiologische werkers in dit land een vernedering toebrengt. Iedereen die verstand van stralingsrisico's heeft, weet dat VROM ongelijk heeft, maar toch zullen de radiologische werkers bukken voor de macht van het departement. Dit is onverteerbaar.

Een voorbeeld. Een Nederlander ontvangt jaarlijks gemiddeld 1 mSv (milliSievert) aan natuurlijke straling, 1 mSv aan straling tengevolge van onze wijze van bouwen en wonen en 0,5 mSv ten gevolge van medisch handelen. Dit laatste slaat op de dosis die men als patiënt ontvangt. Samen vormen deze bronnen 97 procent van de straling die een gemiddelde Nederlander ontvangt. De NORS is nu opgesteld om de resterende 3 procent terug te dringen: de straling die uit kerncentrales en ziekenhuizen "ontsnapt'.

In de volkshuisvesting kan met een actief radonprogramma een winst van tientallen procenten gehaald worden, maar aan dit advies heeft VROM geen boodschap. De NORS heeft eerder een juridische benadering: wonen is ieders vrije keus, maar om ontsnapte straling heeft niemand gevraagd en deze moet dus aan banden worden gelegd.

Wanneer de Kamer akkoord gaat met de NORS zal de radiologische afdeling van een ziekenhuis in een betonnen bunker veranderen en zullen metingen op het buitenterrein van ziekenhuizen noodzakelijk zijn om "ontsnapte straling' te meten in de grootteorde van 0,0004 mSv, bij een achtergrondstraling van 1 mSv. De natuurlijke variatie in Nederland is al een factor duizend groter dan deze "ontsnapte straling'.

Een groot probleem vormt het psychologische effect van de NORS. Als de radiologische afdeling tot een bunker wordt verbouwd, dan valt het aan een verpleegster moeilijk uit te leggen dat dit louter een administratieve maatregel is, ingegeven door een nieuwe risico-filosofie.

De beroepsverenigingen pleiten ervoor om de Europese richtlijnen af te wachten in het besef dat deze gebaseerd zijn op de aanbevelingen van de ICRP. Als VROM toch zijn zin doorzet, dan is het niet uitgesloten dat gidsland Nederland over enkele jaren onder druk van de EG toch terug moet naar deze normen. Veel overbodige ellende is dan aangericht en het strijdtoneel telt louter verliezers.

Om dit te voorkomen hebben de acht beroepsverenigingen onder begeleiding van WVC een plan (de zogeheten "Verantwoordelijkheidsstructuur') opgesteld dat tot een stralingsreductie leidt die voor de bevolking als geheel tienmaal groter is dan invoering van de NORS. De kosten van de uitvoering van dit plan bedragen slechts enkele miljoenen. Voor dit plan wordt echter geen geld beschikbaar gesteld.

Ten slotte nog dit. Als de Kamer de NORS afwijst, betekent het ook dat de Nota Omgaan met Risico's niet goed was. Dat is voor de Kamer misschien moeilijk te erkennen, omdat deze nota zo eenstemmig werd aanvaard. Het zij zo. Achteraf gezien blijkt het getheoretiseer over risico's door VROM niet zo zinvol. Hopelijk heeft de Kamer de moed om daar eerlijk voor uit te komen.

    • Rob Biersma
    • Redacteur NRC Handelsblad