Boris Jeltsin krijgt zijn zin niet

MOSKOU, 28 JUNI. De Constitutionele Vergadering van president Boris Jeltsin is er zaterdag niet in geslaagd overeenstemming te bereiken over de nieuwe Russische grondwet. Het federatieve karakter van de Russische staat is het voornaamste meningsverschil gebleven.

De ruim twintig niet-Russische republieken eisen een speciale positie voor zichzelf op. Ze wensen niet op één lijn te worden geplaatst met de gewone Russische districten. Het "team' van Jeltsin heeft daaraan geen gehoor willen geven uit angst dat zo de "éénheid en ondeelbaarheid' van Rusland zou kunnen worden aangetast. Tatarstan heeft de constituante in het Kremlin om die reden zaterdag zelfs geboycot. Jeltsin hoopt komende weken in kleinere kring tot een bevredigend compromis te kunnen komen.

Jeltsin toonde zich zaterdag niettemin tevreden over de tot nu toe bereikte resultaten. Volgens hem zal de constituante uitdraaien op een combinatie van zijn eigen ontwerp en het concept dat door de grondwetscommissie van het parlement is opgesteld. “We hebben het beste uit beide ontwerpen gehaald”, aldus Jeltsin. De Opperste Sovjet onder leiding van parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, die zaterdag wederom verstek liet gaan, heeft zich in zijn ogen nu definitief gediskwalificeerd als een orgaan dat er slechts op uit is “zijn macht kunstmatig in stand te houden”.

Het optimisme van Jeltsin kan echter niet verhullen dat zijn constituante niet heeft opgeleverd wat hij er zelf een paar weken geleden nog van zei te verwachten. Rusland zal, conform de teksten die nu in de constituante circuleren, namelijk geen "presidentiële republiek' worden zoals Jeltsin dit voorjaar voor ogen stond.

In zijn aanvankelijke ontwerp zou de president enorme bevoegdheden krijgen. Zo zou het staatshoofd een bijna onbeperkte greep krijgen op de benoeming van de ministers en alle hoge overheidsfunctionarissen. Bij conflicten tussen deelrepublieken of districten zou hij als "arbiter' het laatste woord hebben. Bovendien zou de president ook ten opzichte van het nieuw te vormen parlement een ongekende machtspositie verwerven. Het staatshoofd zou de volksvertegenwoordiging bijvoorbeeld naar eigen goeddunken kunnen ontbinden.

In het compromis waaraan nu nog wordt gewerkt, zijn al deze prerogatieven danig ingeperkt ten gunste van de regering en het parlement. Met name de Federatieraad, een van de twee kamers die wordt samengesteld door de republieken en districten, krijgt als een soort Senaat enorme invloed. Volgens de invloedrijke televisiecommentator Jevgeni Kiseljov zal de president in het nieuwe Rusland meer een symbolisch figuur worden dan de eerste politicus van het land.

Een niet minder belangrijke hinderpaal op de weg naar de nieuwe grondwet wordt gevormd door de wijze waarop de grondwet zal worden aangenomen. Jeltsin ging er een maand geleden nog van uit dat het beraad in het Kremlin het huidige parlement voor een voldongen feit zou plaatsen door de grondwet simpelweg aan te nemen. Maar voor zo'n manoeuvre heeft hij onvoldoende steun gevonden. Het presidentiële "team' hoopt nu dat het vermaledijde Congres van Volksafgevaardigden de tekst deze zomer zal sanctioneren. Deze voorzichtige verwachting is mede gebaseerd op de splitsing die zich afgelopen maanden in de leiding van het parlement heeft voltrokken. Uit protest tegen de weerbarstige houding van voorzitter Chasboelatov heeft een aantal belangrijke leden van zijn presidium (onder andere vice-voorzitter Nikolaj Rjabov) hem de rug toegekeerd. Rjabov en zijn medestanders werken nu in de constituante mee.

Als het Volkscongres geen eieren voor zijn geld kiest, begint de politieke strijd tussen de president en de volksvertegenwoordiging opnieuw. Jeltsins kamp heeft in dat geval twee varianten ter beschikking: via een coup het huidige parlement ontbinden en verkiezingen uitschrijven voor een nieuwe Grondwetgevende Vergadering dan wel een referendum onder het volk. Voor beide alternatieven is de president vooralsnog huiverig. Ten eerste omdat hij er niet zeker van kan zijn dat een nieuw parlement door zijn geestverwanten gedomineerd zal worden: een "eigen partij' heeft hij nog steeds niet. En ten tweede omdat de president dan een echte machtsgreep tegen het huidige Volkscongres zou moeten plegen. De kansen op succes via een plebisiciet worden door Jeltsin evenmin hoog getaxeerd. De kans is groot dat de kiezers zich niet voor de tweede keer voor een uitspraak over een weinig gepolariseerde kwestie als de grondwet naar de stembus zullen laten lokken. En als de opkomst laag is, is de uitslag van een plebisciet ongeldig. “De meerderheid van de bevolking wil niet meer aan politiek doen”, aldus Jeltsins kabinetschef Sergej Filatov. “Via een referendum lopen we dus het risico in een doodlopende straat te belanden”.