De Klerk: rechts-extremisten worden gestraft

JOHANNESBURG, 26 JUNI. De Zuidafrikaanse rechts-extremisten die gisteren de onderhandelingen over democratie hebben verstoord en een eigen "blanke staat' eisten zullen worden gestraft. Dat heeft de Zuidafrikaanse president De Klerk in een televisietoespraak gezegd. Ten gevolge van de bestorming door honderden gewapende blanke extremisten van het gebouw waar de onderhandelingen plaatsvinden dreigt volgens De Klerk nu een openlijk raciaal tussen bevolkingsgroepen. Hij riep de Zuidafrikanen op tot kalmte en maande politieke leiders hun aanhang niet op te zwepen.

Nelson Mandela, president van het Afrikaanse Nationale Congres (ANC), riep op zijn beurt aanstaande donderdag uit tot nationale protestdag ter verdediging van de democratie. Hij verweet de politie niet te zijn opgetreden toen vierhonderd zwaar bewapende leden van de neo-fascistische Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) het gebouw bezetten en mensen molesteerden. De politie greep niet in, omdat zij gezien de grote hoeveelheid wapens een bloedbad vreesde. “Als de demonstranten zwart waren geweest, waren honderden mensen ter plekke doodgeschoten. De regering meet met twee maten”, aldus Mandela.

De Klerk verzekerde in zijn toespraak echter dat arrestaties en vervolging “zonder aanzien des persoons” spoedig zullen volgen. De politie is begonnen met een onderzoek op grond van foto's en videobeelden. De onderhandelingen over een nieuwe, non-raciale grondwet moeten volgens De Klerk nu snel resultaat opleveren. “Eén dag van onverantwoordelijk gedrag door uiterst rechts mag het proces niet ontwrichten. We mogen links noch rechts toestaan het land in chaos te dompelen”, aldus De Klerk.

Zo'n tweeduizend sympathisanten van het Afrikaner Volksfront, een alliantie van rechtse blanke groeperingen waarvan onder meer de Konservatieve Partij en de AWB deel uitmaken, waren gistermorgen naar het World Trade Centre nabij Johannesburg gekomen om te demonstreren tegen de onderhandelingen. Het Volksfront eist een eigen blanke staat. Een deel van de demonstranten, voornamelijk leden van de AWB, bestormden het gebouw en verschaften zich toegang door met een gepantserd voertuig door de glazen toegangsdeuren te rijden. De onderhandelaars van de 26 politieke partijen vluchtten in de kantoren van de regering en barricadeerden de deuren.

De demonstranten, gekleed in khaki-gevechtstenue en gewapend met pistolen en geweren, richtten schade aan in het gebouw en kalkten racistische leuzen op de muren. Leden van de onderhandelingsdelegaties vertelden later dat zij buiten het gebouw waren gemolesteerd, bespuugd en uitgescholden. De demonstranten hadden auto's beschadigd en een aantal vrouwen aangevallen en bedreigd. “Ik had niet gedacht dat ik in deze tijd nog zou worden uitgescholden voor kaffer door dezelfde mensen met wie ik zit te onderhandelen”, zei een verontwaardigde traditionele leider (chief). De Konservatieve Partij is ook vertegenwoordigd bij de besprekingen. Haar leider, Ferdi Hartzenberg, stond volgens omstanders rustig een sigaretje te roken toen het pantservoertuig naar binnen reed.

De meeste partijen uitten sterke kritiek op het optreden van de politie, die met zeshonderd man aanwezig was. Sommige zwarte onderhandelaars verklaarden dat de politie opzettelijk niet ingreep toen demonstranten hen bedreigden en dat politiemannen samenschoolden met de AWB'ers. Het is bekend dat onder blanke politiemannen veel sympathie bestaat voor extreem-rechts. ANC-onderhandelaar Cyril Ramaphosa zei dat de politie “duidelijk heeft gedemonstreerd dat zij de capaciteit noch de wil heeft om wet en orde op een onbevooroordeelde manier te verzekeren”. Hij herhaalde de eis van het ANC voor een spoedig gezamenlijk beheer van alle partijen over het leger en depolitie.

De leiders van het Volksfront en de Konservatieve Partij namen afstand van het optreden van hun volgelingen. Het was volgens hen niet zo georganiseerd. Oud-generaal van de landmacht Constand Viljoen, een Afrikaner volksheld die het front aanvoert, zei hun gedrag te veroordelen en bood zijn verontschuldigingen aan. Viljoen voerde een gesprek met een regeringsdelegatie, waarna de demonstranten het gebouw verlieten. “Dit is niet het soort geweld waar we eventueel onze toevlucht toe zullen nemen als niet naar ons wordt geluisterd. We zullen geen vrouwen en ongewapende mannen aanvallen”, aldus de oud-generaal.

Intussen speculeerden politici over de vraag of dit nu een laatste stuiptrekking was van een extremistische bevolkingsgroep in het licht van de naderende democratie, of de voorbode van een rechtse opstand. De meesten hielden het erop, dat de khaki-strijders van extreem-rechts vooral zichzelf hadden aangevallen. “Rechts heeft vandaag meer schade gedaan aan zijn eigen zaak dan aan iets anders”, oordeelde minister van grondwetszaken Roelf Meyer. “Uiteindelijk zal democratie korte metten maken met deze mensen. Dat is de beste manier”.

    • Peter ter Horst