Oost-Groningen: Land van leegte

Stilte en ruimte, dat heeft Oost-Groningen in een vervreemdende overvloed. De natte horizons, veenmoerassen met tanges en eindeloze polders in het gebied tussen de Dollard en Drenthe is een ideaal gebied voor vakantie, vinden de Oost-Groningers zelf. De provincie ontwikkelt ambitieuze plannen om haar veenkoloniale erfenis kwijt te raken.

Langs de smalle weg midden in de polder in Reiderland staan tientallen auto's netjes geparkeerd. Op het weiland ernaast, bij een statige boerderij die uit de verte piepklein leek in het weidse landschap van de Dollardpolders, voeren in het wit geklede mannen elegante paarden op een drafje langs een kritisch publiek. Stakerige veulens draaien mee met hun onrustige moeders, niet gewend aan de briesende hengsten en zoveel mensen. Vijfhonderd meter verder, waar de schaduw van de wolken ongestoord over immense velden met graan (het koolzaad brengt weinig op dit jaar) glijdt, is de stilte weer zo volkomen dat je je afvraagt of je het werkelijk hebt gezien, zo'n paardenshow in de polder.

Stilte en ruimte, dat heeft Oost-Groningen in overvloed. Niet alleen bij de kleipolders in Oldambt, maar ook even verderop in het merkwaardige waterlandschap van de veenkoloniën en het bosrijke Westerwolde. Een ideaal gebied voor een vakantie, vinden de Oost-Groningers zelf. Fietsen in de polder, varen op de kanalen en wandelen in de bossen. Langs de veenboerderijen met de smalle voorhuizen, de daken belegd met geglazuurde pannen - als status-symbool en om het regenwater schoon op te vangen. Langs de geornamenteerde kop-hals-romp-boerderijen van de rijke kleiboeren, die hun voortuin lieten ontwerpen door Engelse tuiniers en Italiaanse kunstenaars hun plafonds lieten beschilderen.

De streek is niet geliefd als vakantiebestemming. De hele provincie Groningen boekte in 1992 200.000 overnachtingen, dat is 1,5 procent van het totale aantal overnachtingen in Nederland. Oost-Groningen staat niet bekend als recreatie-gebied en heeft bovendien de naam een vervuilde streek te zijn. “Oost-Groningen gaat inderdaad nog steeds gebukt onder het imago van de vervuilende strokarton- en aardappelmeelindustrie,” vertelt educatief medewerkster Yvonne Verhoeven tijdens een rondleiding door het Veenkoloniaal Museum in Veendam. “Dat is volstrekt achterhaald, de kartonindustrie recycled tegenwoordig hoofdzakelijk oud paper en bij de produktie van aardappelmeel worden de strengste milieunormen in acht genomen. Toch denken veel Nederlanders bij de Veenkoloniën nog steeds aan van eiwit schuimende en stinkende kanalen.”

Het museum, gehuisvest in de fraaie oude Rijks-HBS van Veendam, geeft een overzicht van de geschiedenis van die veenkoloniën. Die loopt vanaf opgegraven vuurhaarden van nederzettingen uit de prehistorie, via de turfafgravingen door de kloostermonniken, de opkomst van de werven en de bouw van de houten zeilschepen waarmee de hele wereld werd afgevaren, tot de ontwikkeling van de agrarische industrie. En hoe het tot in de jaren zeventig stonk, kun je ruiken aan een buisje dat uit de muur komt. Dat heeft terecht zijn plaats gevonden in het museum, vinden ze daar, want de stank is in Oost-Groningen verleden tijd.

Het is in ieder geval niet meer te ruiken aan het Pekelerhoofddiep, waar de combinatie van het heldere water, de nieuwe beschoeiing, de opgeknapte bruggen en de gerestaureerde huizen en boerderijen van Oude en Nieuwe Pekela langs de vaart doet denken aan een heel groot Madurodam. Hetzelfde gevoel van vervreemding bekruipt je bij de vesting van Bourtange. De vesting bij de tange (pas) in het veenmoeras, die 400 jaar geleden door Lodewijk van Nassau werd aangelegd om de "Spaanse' stad Groningen te isoleren, is na een restauratie van 30 jaar zorgvuldig gereconstrueerd. Binnen de vesting staat onder meer het kruithuis, gebouwd op zo'n manier dat bij een onverhoopte ontploffing alleen het dak eraf vliegt. Grote wens in Bourtange is nog een "natte horizon', een moeraslandschap voor de tweehonderdduizend genteresseerden die de vesting jaarlijks bezoeken.

Aan het slechte imago van Oost-Groningen en de onbekendheid van de streek als recreatiegebied moest nodig wat gebeuren, vond een groep ondernemers in 1991. Zij richtten de Stichting Toerisme op en samen met de Streekraad Oost-Groningen - een samenwerkingsverband van negen gemeenten in de regio - en het hostess-team - een vereniging van Groningse vrouwen die via een werkgelegenheidsproject een toeristische opleiding volgden - werd een waar toeristisch offensief ingezet.

Als missiezusters zwermen de dames van het hostess-team op afroep uit over het land om met hulp van dia's te wijzen op de schoonheid van het landschap en de vakantie-mogelijkheden in Oost-Groningen. De stichting promoot de streek met brochures over het toeristisch aanbod en coördineert arrangementen. De Streekraad ontwikkelt plannen en lobbyt in Den Haag en Brussel om geld bij elkaar te krijgen voor recreatieprojecten.

“We zijn aardig gevorderd met het "aankleden' van het vaarcircuit,” zegt Arjan Westerink, die bij de Streekraad toerisme en recreatie in zijn portefeuille heeft. Het gaat hierbij voornamelijk om steigers, informatiepanelen en sanitaire voorzieningen die langs de vaarten en de kanalen worden aangelegd. “Ten behoeve van de "kleine' waterrecreatie: lekker varen met een motorbootje, niet voor de sport, maar voor de ontspanning.” Ook de bruggen en sluizen krijgen een opknapbeurt en worden of zijn al geautomatiseerd, zodat de schipper met een druk op een knop de brug of sluis in beweging kan zetten. Behalve in Pekela, want daar verzamelt de brugwachter de bootjes nog in konvooi en fietst dan gezellig mee. Wat Westerink betreft hoeft het niet bij de "kleine' waterrecreatie te blijven. Er bestaan ook plannen voor een vaarverbinding tussen het Stadskanaal en het Zuidlaardermeer en een aansluiting tussen het Termunterzijldiep en het Damsterdiep met toegang tot de Friese meren, zodat er een soort rondvaartringweg ontstaat. Het meest ambitieuze plan dat bij de Streekraad ligt, is de aanleg van het Oldambtmeer ten noorden van Winschoten. Bij de realisatie van dit plan ontstaat een merencomplex van 3300 hectare, dat tot in Duitsland doorloopt.

De Oost-Groningse bevolking, die na generaties vechten tegen het water flink moest wennen aan het idee de polders weer onder water te zetten, reageert nu tamelijk enthousiast. De aanleg van het meer kost naar schatting 2500 mensjaren werk en levert daarna zo'n 500 arbeidsplaatsen op. Dat is belangrijk voor Oldambt, waar de werkloosheid groot is. De kosten voor het plan met stranden, campings, jachthavens, bungalowzones en privé-eilanden worden begroot op 560 miljoen gulden.

“Het is natuurlijk een mooi plan, maar als het al gerealiseerd wordt, is het voor onze kinderen en kleinkinderen,” zeggen Elzaline Schriever en Gonnie Friedrich van het Hostess-team nuchter. Zij houden zich vooral bezig met de geleidelijke groei van het kleinschalige toerisme. “Sportieve vakantiegangers met culturele interesses, 50-plussers, mensen met kinderen die een paar dagen in de streek doorbrengen. Het sterke punt van Oost-Groningen zal de stilte en de ruimte moeten blijven. Er is geen behoefte aan file-fietsen zoals in Drente of overvolle vaarwegen zoals in Friesland. Eerlijk gezegd zouden we op dit moment geen grote stroom toeristen kunnen verwerken. Het hoeft niet te regenen, als het maar druppelt.”

BEZIENSWAARDIG

Streekmuseum De Oude Wolden, Bellingwolde Inl 05973-1364

De Baracquen, Bourtange. Bodemvondsten van de vesting Bourtange. Inl 05993-54600.

Synagogaal Museum, Bourtange. Enige goed bewaarde synagoge langs de Nederlands-Duitse grens. Inl 05993-54600.

Klokkengieterij Museum, Heiligerlee. Inl 05970-21799/20754.

Kinderwagenmuseum, 250 kinderwagens, poppen, wiegen. Nieuwwolda. Inl 05964-1941.

Vesting Museum, Oudeschans. Overzicht vestingwerken Oost-groningen en bodemvondsten. Inl 05977-252.

Kapiteinshuis, Nieuwe Pekela. Originele kapiteinswoning, geschiedenis van internationale scheepvaart uit 18de en 19de eeuw vanuit veenkoloniën. Inl 05978-45734.

Fraylemaborg, Slochteren. Van oorsprong middeleeuws stenen huis, met stijlkamers uit 18de en 19de eeuw, omgeven door Engels landschapspark. Inl 05982-1568.

Streekhistorisch

centrum, Stadskanaal. Informatiecentrum streekgeschiedenis en gemakkelijk toegankelijke archieven. Inl 05990-12649.

Klooster Ter Apel, Ter Apel. Enige Nederlandse middeleeuwse plattelandsklooster en museum voor religieuze geschiedenis en kerkelijke kunst. Inl 05995-1370.

Veenkoloniaal

Museum, Veendam. Geschiedenis Veenkoloniën van prehistorie tot strokarton. Inl 05987-16393.

Museum Stoomgemaal, Winschoten. Expositie over waterbemalingen, stoom en electrische installatie. Inl 05920-25070.

Nationaal Ambulance- en Eerste Hulp-

museum, Winschoten. Diverse expositiethema's: van dorpsdokter tot ziekenvervoer. Inl 05970-22000.

Noordelijk Bus

Museum, Winschoten. Geschiedenis (auto)busvervoer in Noord-Nederland vanaf 1920. Inl 05970-24776.

Vesting Bourtange, Bourtange. Gereconstrueerde vesting die in 1593 door Lodewijk van Nassau werd aangelegd om de stad Groningen, die in Spaanse handen was, te isoleren. Inl VVV Bourtange 05993-54600.

Provinciale VVV

Groningen 050-139700.

VVV Winschoten 05970-139700.

Streekraad Oost-Groningen 05976-2005.

Hostess-team Oost-Groningen 05970-12535.

VeKaBo, kamperen bij boer en tuinder 05274-3339.

    • Dik Rondeltap