Glorieuze Zeeuwse zeeslagen op wandtapijten

Tentoonstelling: In naam van Oranje; Een Camer Tapijten, de Watergeus en de Spanjaard op de Scheldemonden. T/m 3 sept. in het Zeeuws Museum, Abdij Middelburg, di t/m vr 10-17u, za zo en ma 13.30-17u. Boek: Zes unieke wandtapijten, strijd op de Zeeuwse stromen 1572-1576, ƒ 45.

Het Zeeuws Museum in Middelburg bezit een unieke collectie wandtapijten. Daarop staan de vijf belangrijkste zeeslagen afgebeeld die in het begin van de Tachtigjarige Oorlog in de Zeeuwse wateren werden gevoerd. Ze werden aan het einde van de zestiende eeuw vervaardigd in opdracht van de Zeeuwse Staten en tot 1972 sierden ze de vergaderzaal van het provinciehuis. Toen in datzelfde jaar het Zeeuws Museum zijn intrek nam in het beroemde Abdij-complex, werden ze in bruikleen aan dit museum afgestaan.

De kleden waren weliswaar ongeschonden het bombardement van Middelburg in 1940 doorgekomen, maar ze verkeerden door gebrekkig onderhoud in zeer slechte staat. Na de oorlog werd daarom besloten de collectie van zeven kleden in etappes te restaureren. Na een periode van bijna veertig jaar is onlangs het voorlaatste kleed is teruggekeerd uit het Haarlemse restauratie-atelier, de Werkplaats tot van antiek textiel. Aan het laatste kleed, De Slag bij Rammekes wordt nog gewerkt. Het zorgvuldig weven met naald en draad zal ongeveer tot het jaar 2000 duren. Over de lange geschiedenis van deze Zeeuwse wandtapijten is nu in Middelburg een tentoonstelling ingericht, waar ook de reeds voltooide kleden hangen.

Op 1 april 1572 was met de inname van Den Briel de oorlog tussen de Oranje -gezinden en de Spaanse overheerser in Zeeland definitief losgebarsten. Vlissingen en Veere kozen vrijwel direct de zijde van Oranje, maar andere belangrijke steden zoals Goes, Arnemuiden en Middelburg bleven de Spaanse koning trouw. Twee jaar lang bestreden de tegenstanders elkaar op verschillende plekken in de Zeeuwse wateren.

Vooral voor de kust van het zo strategische gelegen eiland Walcheren vonden verschillende belangrijke slagen plaats, zoals aan de zuidzijde van het eiland ter hoogte van het fort Rammekes en aan de noordkant ter hoogte van Den Haak. Hoewel in deze beide zeeslagen de Watergeuzen een kleine overwinning behaalden, was dat niet voldoende om de Spanjaarden van Walcheren te verdrijven. Middelburg en de haven van Arnemuiden bleven ondanks een langdurig beleg in Spaanse handen.

Maar toen in 1574 de Spaanse vloot, die voor de rede van Bergen op Zoom gereed lag om het garnizoen in Middelburg te bevoorraden, tijdens een verrassingsaanval volledig werd vernietigd, was de Spaanse macht op Walcheren definitief gebroken.

Ruim zeventien jaar na de Spaanse overgave in Zeeland, in 1591, besloten de Staten van Zeeland, die de provincie sedert 1586 vanuit Middelburg bestuurden, ter herinnering aan deze glorieuze overwinning een siertapijt te laten maken. Het kleed moest een gedenkstuk zijn "tot een eerbiedighe memorie voor de nacommers'. Deze gedachte wordt nog ondersteund door een Latijnse spreuk in de rand van het tapijt: "Aanschouwt ... de slag, ... Daar is hersteld de vrijheid godsdienst en het vaderland'.

Toen dit eerste tapijt, vervaardigd in het beroemde atelier van Spierinx in Delft, in 1595 in Middelburg arriveerde, was men zo enthousiast dat direct besloten werd een tweede tapijt te laten maken. Dit stuk, dat een pendant moest worden van het eerste, kreeg als thema de Slag bij het fort Rammekes uit 1573. Nog vijf andere opdrachten zouden volgen: Over de slag bij Lillo (1574), bij Den Haak (1572), de strijd om Zierikzee (1575) en tenslotte een tapijt met het portret van Willem van Oranje.

Uit alles blijkt dat de Staten van Zeeland na het eerste tapijt uiteindelijk een zogenaamde "camer tapijt' op het oog hadden: een samenhangend geheel van tapijten ter versiering van een bepaalde ruimte, in dit geval de grote zaal van het logement van Prins Maurits in het 's Gravenhof aan de Abdij. Op de tentoonstelling is een tekening te zien waarop staat afgebeeld waar de verschillende tapijten moesten hangen. Het "Oranje tapijt' hing uiteraard boven de schouw. De indeling van de zaal verklaart ook waarom het tapijt over de slag bij den Haak destijds in twee delen is gemaakt.

Niet bekend

De toeschouwer komt ogen te kort om alles wat er op deze tapijten staat in zich op te nemen. De weerslagen zijn zeer gedetailleerd weergegeven. Op het tapijt over de Slag bij Lillo kijkt de verraste Spaanse vlootcommandant met een van woede vertrokken gelaat toe, hoe zijn vloot wordt vernietigd. Het meest indrukwekkend zijn de gevechtsscènes. Een minutieus uitgevoerd tafereel laat zien hoe een Spaanse soldaat nog een gewonde collega uit het water probeert te vissen en hoe verderop een jongen wanhopig met één hand aan de hoogste ra hangt.

Behalve de Zeeuwse "camer'-tapijten bestond er nog maar één andere vergelijkbare serie. Deze serie, in opdracht van de Engelse regering vervaardigd bij dezelfde Delftse firma Spierinx waar ook het eerste Zeeuwse tapijt was gemaakt, had als thema de vernietiging van de Spaanse Armada. Bij een brand in het Engelse parlement in 1834 zijn ze verloren gegaan. Vlak voor die catastrofe is er nog een afbeelding van gemaakt, die nu in Middelburg te zien is.

    • Joost Vermeulen