NOVA ZEMBLA

Op zoek naar het Behouden Huys. Een expeditie naar Nova Zembla in het kielzog van Willem Barentsz door Herbert Blankesteijn en Louwrens Hacquebord 128 blz., gell., Bzztôh 1993, f 24,50 ISBN 90 6291 832 8

Uit piëteit ben ik bereid aan te nemen, dat het de uitgever was die terwille van de verkoop het etiket "expeditie' plakte op het vierdaagse bezoek dat een groep van tien Nederlanders en Russen afgelopen zomer aan Nova Zembla bracht. In zijn nu in boekvorm verschenen verslag doet tv-regisseur en journalist Herbert Blankesteijn daar zelf - terecht - nogal lacherig en relativerend over.

Lieten Barentsz en enkele van zijn manschappen het leven in het ""quaet weder' van de poolwinter, de hedendaagse ontdekkingsreizigers worden per helikopter voor de deur van het Behouden Huys afgezet en gaan pootje baden in de Noordzee. Kostte het Barentsz en zijn mannen een maand om het Behouden Huys te bouwen, de laat-twintigste-eeuwse tenten zijn in een uur opgezet. Het enige lichamelijke letsel dat de auteur zelf oploopt tijdens zijn "expeditie', is wanneer hij in het oog wordt getroffen door een champagnekurk. Gelukkig zijn er tenminste ijsberen, zodat de lezer toch nog iets van een frisson voelt.

Het verhaal begint met de Friese jongen Louwrens Hacquebord, die gefascineerd raakt door een schoolplaat van het Behouden Huys. Inderdaad zijn de noordelijke poolstreken zijn leven gaan beheersen: begin jaren tachtig leidde hij de opgravingen van de Nederlandse walvisvaardersnederzetting op Spitsbergen, en sinds 1985 is hij hoofd van het Arctisch Centrum aan de Rijksuniversiteit Groningen. Twaalf jaar lang heeft Hacquebord via allerlei persoonlijke en wetenschappelijke kanalen geprobeerd toestemming te krijgen voor een bezoek aan Nova Zembla. Het leidde telkens tot niets, tot het moment dat zijn collega Ko de Korte op een congres in Polen ineens de juiste contactpersoon ontmoette. Dat was april vorig jaar; in augustus landde de helikopter naast een carré van zestiende-eeuwse funderingsbalken dat ook nog met een reusachtig, door Russen geplaatst kruis wordt gemarkeerd.

Blankesteijn is een vaardige journalist en heeft in zijn verslag heden en verleden soepel met elkaar vervlochten. In de loop van het boekje wordt het jolige toontje echter steeds storender. Bijvoorbeeld de constatering dat ""Nova Zembla typisch zo'n plek is waar niemand naar toe wil'. Een kapotgevroren rotsblok is een ""ex-rotsblok', iemand zou door een beer kunnen worden ""opgepeuzeld'", voor de bewoners van het Behouden Huys was het een ""mazzeltje' dat schipper Van Heemskerck een inspirerende ""vent' was. Om het verhaal toegankelijk te maken, had de auteur niet zijn toevlucht tot dit popi-taalgebruik voor dertienjarigen hoeven nemen. En zelfs de vlotste pen kan niet verhullen dat de belevenissen van de expeditie omgekeerd evenredig waren aan de uitrusting en de voorbereiding.

Bij aankomst blijkt het Behouden Huys niet vervallen, maar verwoest. Meer nog dan van de tijd en de elementen heeft het te lijden gehad van de bezoekers, die de resten hebben verstoord en veel voorwerpen hebben meegenomen. Er ligt dan ook niet veel meer dan de balken en wat spijkers en door midden gepsleten botten. Toch is Hacquebord voorstander van een serieuze opgraving: voordat de allerlaatste sporen verdwijnen, hoopt hij er de laatste restjes informatie uit los te peuteren over hun voeding, kleding, misschien de constructie van het huis.

Hiermee wordt, zonder dat Blankesteijn of Hacquebord het met zo veel woorden zegt, de vraag opgeroepen hoe het met de samenwerking zit tussen het Arctisch Centrum en het Rijksmuseum, dat de gevonden voorwerpen uit het Behouden Huys bezit en dat alleen even in het begin wordt genoemd. Er is namelijk geen samenwerking. Uit het feit dat het museum part noch deel had aan deze "expeditie' blijkt hoe hoog de rivaliteit tussen de twee instellingen oploopt. Met zijn eigengereid optreden - Hacquebord heeft zich al de reputatie verworven van de piraat van het Nederlandse poolonderzoek - heeft hij proefondervindelijk bewezen dat onderzoek op Nova Zembla, hoe moeizaam ook te regelen, tot de mogelijkheden behoort. Maar als er inderdaad een uitgebreid vervolg mogelijk wordt, zou het natuurlijk van de gekke zijn wanneer zij niet op enigerlei manier zouden samenwerken. Misschien kan iemand Hacquebord dan van het onzalige idee afhelpen om terwille van de arctische cruise-toeristen, een replica van het Behouden Huys op Nova Zembla te plaatsen.