Beraad voorkomt crisis in Z-Afrika

JOHANNESBURG, 19 juni. Onderhandelaars van 26 Zuidafrikaanse partijen hebben een crisis in de grondwetsbesprekingen deze week ternauwernood voorkomen.

Het compromis dat de Inkatha Vrijheidspartij en haar bondgenoten terugbracht naar de onderhandelingstafel heeft echter een tijdelijk karakter, want de meningen over de cruciale kwesties van de staatsvorm en de eerste algemene verkiezingen lopen nog steeds wijd uiteen.

Inkatha, de blanke Konservatieve Partij, de Afrikaner Volksunie en de "thuislanden' Ciskei en Bophuthatswana liepen dinsdag uit de onderhandelingen. Deze "Groep van Bezorgde Zuidafrikanen' (Cosag) vindt dat onvoldoende aandacht wordt besteed aan een federale staatsvorm en verwijt de twee hoofdrolspelers - het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de regering - dat zij de verkiezingsdatum van 27 april 1994 met grote haast doordrukken.

De regering wist het conflict bij te leggen met een voorlopig compromis. Het comité van juristen en wetenschappers dat grondwetsvoorstellen voorbereidt zal speciaal aandacht besteden aan een federale staatsvorm met sterke deelstaten. Inkatha hoopt met een dergelijk systeem de macht in haar gebied KwaZulu/Natal te behouden. Het ANC en de regering willen komende vrijdag een definitieve beslissing nemen over de verkiezingsdatum en een overgangsregering. Inkatha houdt echter vol dat de onderhandelaars eerst de staatsvorm moeten bepalen, wat op deze korte termijn niet mogelijk lijkt.

President De Klerk probeerde Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi, allerwege gezien als de strateeg achter de wegloopactie, gerust te stellen met een persoonlijke brief. Daarin gaf hij de verzekering dat zijn regering ook voor een federale oplossing is. Buthelezi toonde zich gisteren in een ontmoeting met de buitenlandse pers onwrikbaar. Hij zal een verkiezingsdatum als akkoord tussen het ANC en de regering niet aanvaarden, als er geen duidelijkheid is over de staatsvorm. “Als zonder ons wordt beslist, trekken we ons van de datum niets aan”, aldus de Zoeloe-chief.

Politieke waarnemers menen dat een vreedzame oplossing zonder Inkatha, de derde partij van Zuid-Afrika, niet mogelijk is. Buthelezi heeft al eerder gedreigd met afscheiding van KwaZulu/Natal, en herhaalde gisteren desgevraagd zijn dreigement van een gewapend conflict als alle andere opties zijn doodgelopen. “Ik ben niet bang alleen verder te gaan, dat heb ik in het verleden ook gedaan. Ik was een eenzame stem tegen de sancties tegen Zuid-Afrika, omdat ik zag dat het een vernietigend effect zou hebben op het land. Ik reisde met die boodschap langs alle wereldleiders, toen president De Klerk nog nergens welkom was. Ik doe dit niet voor mezelf, ik doe dit voor Zuid-Afrika”.

President De Klerk en ANC-leider Nelson Mandela brengen begin juli een bezoek aan de Verenigde Staten, waar zij een vredesprijs in ontvangst nemen. De regering en het ANC is er veel aan gelegen dat hun leiders een akkoord over de overgang van apartheid naar democratie met zich kunnen meebrengen. De verwachting in Zuid-Afrika is dat president Clinton vervolgens de opheffing van de laatste financiële sancties zal aankondigen, waardoor het land toegang krijgt tot kredieten van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds.

    • Peter ter Horst