Malcolm X

Bert Hiddema: Malcolm X. Passatempo Mini-biografie. Uitg. Jan Mets, prijs ƒ 9,90

Stephan Sanders en Joost Hartog: Malcolm X. Uitg. SUA, prijs ƒ 19,90.

Malcolm X on Afro-American History. Vertaald door Jan Savels. Uitg. EPO, prijs ƒ 26,85

Malcolm X. Uitg. Rebel en SJW, Internationale socialistische publicaties.

Met de biografische bedoelde film van Spike Lee, die naar verwachting volgende week zijn uitgestelde première beleeft, wordt nu ook in Nederland het Malcolm X-seizoen officieel geopend verklaard. Behalve baseball-petjes, t-shirts en andere Malcolm X-parafernalia verschenen de afgelopen maanden vier Nederlandstalige publikaties over "de kwaadste zwarte man van Amerika'.

xp X is een dankbaar onderwerp: gefrustreerd door zijn (bijna blanke) huidskleur en rode haar, belandt X als verslaafde drugsdealer en overvaller in de gevangenis. Eenmaal bekeerd tot de Islam, groeit hij uit tot de charimatische leider van de zwarte moslimbeweging. Uiteindelijk wordt hij vermoord door zijn voormalige moslimbroeders in een klimaat van haat waar hij zelf voor een niet onbelangrijk deel aan bijdroeg.

Bijna dertig jaar na zijn dood is Malcolm X nog steeds goed voor controverse. Behalve uit een groter zelfbewustzijn voor de zwarten bestond de boodschap die Malcolm X predikte immers vooral uit racisme (tegen de "witte duivels' en de joden), onverdraagzaamheid (tegen vrouwen en homo's) en gewelddadigheid. Een mengeling van standpunten die in de loop der tijd bovendien nogal eens veranderde. Dat heeft tot op de dag van vandaag de nodige verwarring tot gevolg: ondanks zijn uitlatingen is het geen uitzondering dat menig Malcolm X-relikwie wordt meegedragen in anti-racisme-betogingen.

De handzame reeks Passatempo Mini-biografieën biedt een aflevering over het leven van Malcolm X, geschreven door Bert Hiddema. Wie bereid is de soms wat erg vlotte stijl van Hiddema voor lief te nemen heeft een handig naslagwerkje op zakformaat. Houdt Hiddema zich nog enigszins op de vlakte over het even radicale als zwalkende gedachtengoed van X, voor een beschouwing kan men terecht bij het boek van Stephan Sanders en Joost Hartog.

Naast het biografisch gedeelte, geschreven door Hartog, bevat hun boek een essay van Sanders. De laatste is aan de ene kant gefascineerd door het fenomeen, maar moet weinig van zijn ideeën hebben. “Hoe meer ik las van en over Malcolm X, des te ongenadiger kromp zijn reputatie, als een teer wollen truitje in de witte was”, aldus de auteur.

Malcolm X is verworden tot een mascotte, meent Sanders. Een bijna mystiek symbool met een hoge shock-value, waarvan de achterliggende betekenis langzaam is vervaagd. Sanders stelt de onverdraagzaamheid aan de kaak van iemand die eindelijk zijn identiteit gevonden heeft, zijn verleden zorgvuldig herinricht en die met creativiteit weet uit te venten.

Met overzettelijkheid en heldenmoed heeft het allemaal weinig te maken. “Stel onmogelijke eisen, die niet ingewilligd kunnen worden, doe uitspraken, die zo weinig mogelijk met de werkelijkheid van doen hebben. Bewaar je radicaliteit door hem niet in de praktijk te testen. En verwijt ieder ander zijn inschikkelijkheid.”

Geen boodschap die erg besteed lijkt aan de samenstellers van de traktaatjes uitgegeven door respectievelijk de socialistische jongerenorganisatie Rebel met de Vlaamse socialistische Jonge Wacht en de Vlaamse uitgeverij EPO. Uit deze boekjes komt de bonte reputatie van de zwarte leider geheel ongekrompen tevoorschijn. Afgezien van de zalvende en hier en daar ronduit misleidende inleidingen, bevatten de uitgaven een aantal vertaalde toespraken van X. Onmisbare kost voor wie wil lezen hoe de zwarte Egyptenaren al in zijden gewaden rondliepen toen de blanke barbaren zich nog moesten behelpen met dierenvellen en hoe de Italianen, Spanjaarden en zelfs de Ieren zwart bloed door de aderen stroomt. En hoe alles aan cultuur uiteindelijk werd vernietigd door de blauwogige, witte duivels.