Jaar na hun veto hebben de moslims geen troeven meer

De cirkel is rond, of is in elk geval bezig het te worden: na vijftien maanden oorlogvoeren werken de Kroaten en de Serviërs in Genève aan een verdelingsplan voor Bosnië-Herzegovina dat naar men mag aannemen sterk zal lijken op het plan waarmee ze in mei vorig jaar al kwamen aanzetten. Toen zeiden de moslims nee en ging de ballon van de Kroaten en de Serviërs niet op. Nu, honderdvijftigduizend doden en anderhalf miljoen vluchtelingen later, zeggen de moslims opnieuw nee tegen de plannen van hun vijanden, maar ditmaal hebben ze geen poot meer om op te staan. Het Vance-Owenplan maakt aldus plaats voor wat de Kroaten en de Serviërs vanaf het begin hebben gewild, een opdeling van de republiek, op hun voorwaarden wel te verstaan.

In maart vorig jaar, toen de oorlog in Bosnië nog moest beginnen, legde de EG de drie Bosnische partijen een plan voor dat voorzag in de verdeling van het land in drie eenheden op basis van etnische (“nationale”) samenstelling en economische en geografische criteria. Dit plan werd door de Kroaten en de moslims van de hand gewezen. De Kroaten vonden dat ze er te bekaaid afkwamen (59 procent van de Bosnische Kroaten zou terechtkomen buiten het Kroatische deel van het land, dat bovendien maar twaalf procent van het grondgebied zou omvatten). De moslims werden weliswaar beter bedeeld (slechts 18 procent van de moslims zou buiten het moslim-deel wonen, dat 44 procent van het grondgebied zou omvatten), maar president en moslim-leider Alija Izetbegovic vond dat een verdeling op etnische grondslag principieel “volstrekt absurd” was en wees het EG-plan af. Diezelfde maand barstte de oorlog los.

Anderhalve maand later, begin mei 1992, werden de Kroaten en de Serviërs het tijdens geheime besprekingen in Oostenrijk in grote lijnen eens over een eigen opdelingsplan. Opnieuw was sprake van drie regio's, waarbij de moslims er vanzelfsprekend slechter van af kwamen dan in het door henzelf mede getorpedeerde EG-plan. Ook dit Servisch-Kroatische plan haalde het niet, want de moslims wezen het uiteraard van de hand. En omdat de moslims nee zeiden, deed de EG dat ook, omdat zij geen steun wilde geven aan een regeling die door een van de drie partijen niet werd geaccepteerd. Exit de laatste kans op vrede.

Het toen nog door de EG gehanteerde principe van de vrijwillige consensus is sindsdien overboord gezet, om plaats te maken voor instemming onder desnoods forse druk - weinig verwonderlijk gezien de onvoorstelbare humanitaire drama's die zich in het driepartijenconflict in Bosnië hebben afgespeeld en de onmogelijkheid de voorstellingen van de moslims en de Serviërs over de toekomstige inrichting van de staat Bosnië met elkaar te verzoenen. Het Vance-Owenplan, dat voorzag in de verdeling, op etnische basis, van Bosnië in tien autonome provincies, is eerst onder zware druk de moslims opgedrongen en moest vervolgens door de Serviërs worden aanvaard. De moslims bogen voor de druk, de Serviërs niet: zij zeiden nee en bleven daarbij, ondanks zware sancties, een quasi-breuk met Belgrado en de dreiging van een militaire interventie. En de Servische aanhouder won nog ook: exit het Vance-Owenplan.

De moslims worden nu geacht in te stemmen met het nieuwe, door de Kroaten en de Serviërs in Genève gepresenteerde verdelingsplan. Lord Owen van de EG en Thorvald Stoltenberg van de VN, moe gepraat en zonder nieuwe ideeën, hebben zich inmiddels laten ompraten: zij hebben het Vance-Owenplan zachtjes naar de prullenbak verwezen en gekozen voor de resultaten van het cynische Kroatisch-Servische landjepik: de zege van het recht van de sterkste.

Als gevolg van die ommezwaai hebben Izetbegovic en de zijnen geen enkele troef meer. De moslims hebben zich gisteren nog tot de Veiligheidsraad gewend, maar gezien de houding van VN-afgezant Stoltenberg maakt die wanhoopspoging weinig kans. En militair zitten ze in de tang van de Kroaten en de Serviërs, incidentele successen als in Travnik ten spijt.

Niet bekend

Dat maakt vanzelfsprekend de moslims tot de grote verliezers: zij raken hoe dan ook in het noorden Posavina en delen van Centraal-Bosnië aan de Kroaten en gebieden in het oosten aan de Serviërs kwijt en zullen het moeten doen met twee forse enclaves, een in Centraal-Bosnië rondom Sarajevo en een in het noordwesten rondom Bihac. Het stadium van de troostprijzen is al aangebroken, want de Kroaten hebben de moslims al grootmoedig het gebruik van de haven van Ploce aangeboden en de Serviërs hebben even ruimhartig beloofd duizend vierkante kilometer veroverd gebied terug te geven - nog net geen drie procent van het gebied dat de Serviërs nu beheersen.

De moslims zijn terug bij af: terug bij een landkaart die door hun vijanden is opgesteld, een landkaart die er voor hen nog troostelozer uitziet dan die welke Izetbegovic ruim een jaar geleden als “volstrekt absurd” van de hand wees. Het is een navrante constatering gezien de Kroatische en Servische agressie jegens de moslims, maar Izetbegovic' veto van vorig jaar komt hem en zijn moslims wel heel duur te staan: honderdvijftigduizend doden, anderhalf miljoen vluchtelingen, tientallen verwoeste steden en dorpen - en twee getto's in de bergen.