In 't Veld politiek nu al vleugellam

DEN HAAG, 17 juni. Staatssecretaris R.J. in 't Veld is politiek vleugellam nog voordat hij in de Kamer zijn opwachting heeft kunnen maken.

Vanmiddag moet hij zich voor de Kamercommissie Onderwijs verantwoorden voor een aantal denigrerende opmerkingen die hij vlak voor zijn aantreden heeft gemaakt over het parlement. In 't Veld sprak - nu hij een andere pet draagt - zijn mea culpa uit en gaf toe dat die “ironische, sarcastische en polemische” kenschets “niet verstandig” was. Maar inmiddels wordt hij verder achtervolgd door zijn verleden met een nóg zwaardere beschuldiging: het "bijklussen' als hoogleraar. Binnen een week na zijn aantreden op het ministerie in Zoetermeer is hij daarmee twee keer in opspraak geraakt en dreigt hij zijn geloofwaardigheid als bewindsman te verliezen.

Het optreden van In 't Veld als hoogleraar-zakenman vond plaats in overleg met het College van Bestuur van de Erasmus universiteit in Rotterdam. In 't Veld heeft op zich niet onwettig gehandeld, al was het gebruik van briefpapier van de universiteit naar zijn eigen zeggen “onzorgvuldig”. Zijn dubbelrol als zakenman past in het nieuwe tijdsbeeld van "ondernemende universiteiten' die contact zoeken met het bedrijfsleven, bronnen voor financiering aanboren en opdrachten in de wacht slepen. In 't Veld opereerde, net als vele van zijn collega's, in het circuit van ondernemende hoogleraren en dat was de PvdA bekend toen zij een beroep op hem deed.

Maar In 't Veld wordt niet ter verantwoording geroepen over zijn verleden als zakenman-hoogleraar. Het gaat met name over zijn toekomst als staatssecretaris die geloofwaardig het hoger onderwijs tegemoet moet treden in in een algemeen politiek klimaat waarin frauderen, calculeren en "bijklussen' beladen begrippen zijn geworden. In dit verband is een mededeling van premier Lubbers pikant. Hij schreef de Tweede Kamer gisteren dat In 't Veld na het einde van zijn loopbaan als staatssecretaris het recht behoudt zijn aandelen in zijn privé-onderneming terug te kopen van “de derde” bij wie hij deze heeft gestald.

Als politicus heeft In 't Veld door de "briefpapier-affaire' al zoveel schade opgelopen dat hij, als hij besluit om aan te blijven, weinig grote daden kan verrichten. Als staatssecretaris zal hij niet in staat zijn om de kwestie van nevenactiviteiten van hoogleraren te behandelen. Een commissie onder leiding van ex-staatssecretaris Zeevalking onderzoekt de huidige regels. Het dossier is politiek gevoelig en In 't Veld is inmiddels zelf "partij'. In 't Veld moet op controversiële onderwerpen noodgedwongen een laag profiel houden omdat hij door deze affaire veel moreel krediet heeft verspeeld. Hij is een staatssecretaris die de schijn tegen heeft, en ook zijn verleden.

Nog groter dan de politieke averij voor In 't Veld zelf is de schade voor zijn partij. PvdA-leider Kok stelde de ex-hoogleraar voor als “kwaliteitsimpuls” die het kabinet zou versterken. Met staatssecretaris J. Wallage naar sociale zaken en In 't Veld naar Onderwijs wilde de PvdA laten zien dat zij investeert in het kabinet. Tot nu toe is bij In 't Veld het tegendeel gebleken. Hij lijkt voor de PvdA een blok aan het been in een periode dat de PvdA in een vrije val zit. De peilingen die gisteren door het bureau Interview zijn gepresenteerd tonen een dieptepunt aan van 14,4 procent, of 22 zetels. Het is de nasleep van de val van staatssecretaris E. Ter Veld, die deze week in Vrij Nederland haar gram haalt op partijleider Kok. “Ik heb hem tijdens ons laatste gesprek wel gewaarschuwd: ik heb nu in het klein het probleem dat jij nog in het groot zult krijgen”, zei Ter Veld in Vrij Nederland. Kok zou bovendien rigoreuzer op de bijstand hebben willen bezuinigen dan Ter Veld, die door haar fractie ten val werd gebracht omdat haar afgezwakte bijstandsvoorstellen niet deugden.

De PvdA-top begint uiterst zenuwachtig te worden omdat een klein jaar voor de verkiezingen nog geen enkel electoraal herstel te zien is. Het enige wat de sociaal-democraten nog in huis hebben is het beeld van Kok als integere en solide financier. Kok die zich nog niet zo lang geleden keerde tegen het verschijnsel van de bijklussende hoogleraren (“op die manier jagen we de samenleving over de kling”) heeft zelf een hoogleraar in de actieve politiek gehaald die uiterst actief heeft bijgeklust. Net terug uit de Oekrane werd hij met de affaire geconfronteerd en hij reageerde als gebruikelijk: afwachten, de zaak bekijken en een gesprek met de brokkenmakende staatssecretaris.

De PvdA-leider heeft vanmorgen na het gesprek ervoor gekozen om In 't Veld niet te laten vallen, terwijl hij begin deze maand Ter Veld adviseerde om “de koffers te pakken”. Voor Kok is het echter uiterst moeilijk om In 't Veld nog als “kwaliteitsimpuls” in zijn team van bewindspersonen aan te prijzen. De smet op de zakenman-hoogleraar besmet ook het blazoen van de partijleider die hem heeft geselecteerd. Toch is het voor de PvdA-top te riskant om meteen het politieke leven van In 't Veld te beeindigen. Een PvdA die in twee weken twee van zijn staatssecretarissen de laan uitstuurt, zou haar eigen aftakeling wel erg duidelijk onderstrepen. In 't Veld mag daarom blijven zitten als een lame duck, tenzij hij zélf zou besluiten de politiek te verlaten.

Uit CBS-cijfers over eerste kwartaal blijkt dat de consumptie van tabak meer dan gemiddeld is gedaald _ een trend die vorig jaar al zichtbaar was. De verhoging van de accijnzen op sigaren, sigaretten en overige rookartikelen kan hierop van invloed zijn geweest. Volgens H.J. Jol van NSO, de organisatie voor de tabaksdetailhandel, merkt de branche duidelijk dat de economie minder is, al blijft het precieze effect moelijk te meten omdat de accijnsverhogingen ook invloed hebben op de vraag naar sigaretten en tabak. Jol signaleert dat steeds meer rokers overstappen op goedkopere merken shag en sigaretten. Die beweging is volgens hem heel opvallend omdat “merkentrouw bij deze produkten altijd heel sterk is geweest”.