Honderden mensen actief in verzet tegen de Betuwelijn

KERK-AVEZAATH, 17 JUNI. Juristen, accountants, boeren, ambtenaren, huisvrouwen, scholieren en gepensioneerden, VVD'ers, Groen Links-aanhangers, natuurliefhebbers, seizoenkampeerders. Ze zijn allemaal vertegenwoordigd in de meer dan twintig actiegroepen die zich in de loop der tijd langs het traject van de beoogde Betuwelijn hebben gevormd. Gemiddeld één actiegroep op elke vijf kilometer. Van de "Bewonersorganisatie Pendrecht' in Rotterdam tot "Maij's Ondergrondse Lijndienst' in Zevenaar. Honderden actieve leden, die vergaderen in woonkamers en dorpshuizen, spandoeken aan hun woningen prikken, borden in de wei zetten, actievoeren langs de spoorlijn en inspreken waar dat mogelijk is.

“We zijn geen geitewollensokken-beroepsactivisten”, benadrukt Joost Klerkx. “Politieke kleur kennen we bewust niet.” Klerkx zelf is reclamemaker. Hij woont in een huis in Kerk-Avezaath op een tiental meters van de A15. Het traject van de Betuwelijn loopt door zijn woonkamer. In juni 1990 was het dan ook mede de zorg om de eigen achtertuin die hem met dorpsgenoten "KATER' deed oprichten: Kerk- Avezaath tegen rails. “We waren gewoon verontruste buurtbewoners. Maar de opkomst op onze eerste informatie-avond was enorm. Boven verwachting eigenlijk, want gewoonlijk zijn ze hier in de Betuwe niet zo opstandig. Het is een gezagsgetrouw volkje.”

Ook in de andere dorpen langs de beoogde lijn kwam omstreeks die tijd het protest op. “We waren er misschien niet zo snel bij, mede omdat we onervaren waren in de circuits. We voelden ons overvallen. Iedereen dacht: wat gebeurt er allemaal?” Tijdens de eerste inspraakprocedures voor de (startnotitie van de) Milieu Effect Rapportage reageerde elke groep nog apart. Al snel echter bleek er behoefte aan meer gestructureerde actie. “We zagen in dat het protest van een klein individueel dorpke geen zoden aan de dijk zette. Vooral omdat we te maken hadden met een niet te minachten tegenstander als de NS, die de verschillende gemeenten op het trajekt handig tegen elkaar begon uit te spelen.”

Begin 1992 werd de "Vereniging van gezamenlijke actiegroepen tegen de Betuwelijn' opgericht. Dat is nu een hecht gestructureerd geheel. Een overkoepelende algemene vergadering vergadert eens per maand over de grote lijnen en geeft mandaat aan een "dagelijks bestuur' voor de uitwerking daarvan. Binnen kleine sub-commissies wordt het echte werk verricht. Een houdt zich bezig met de acties als die van aanstaand weekeinde, een met de organisatie van een wetenschappelijk seminar in september, een met "lobby en politiek'. De pers, lokale, provinciale en landelijke politici worden aangeschreven, benaderd, uitgenodigd voor discussies en rondgeleid.

“De inzet is mensen aan het twijfelen te brengen”, zegt Klerkx. Want de overkoepelende vereniging is nog niet toe aan discussiëren over boven- of ondergronds. Een tunnel is volgens haar de minst slechte oplossing voor een vermijdbaar probleem. De vereniging vindt namelijk dat die hele spoorlijn er niet moet komen. “Wij zijn niet overtuigd van het groot, nationaal-strategisch belang van de lijn. We luisteren naar hun argumenten, maar raken niet overtuigd.”

Volgens de tegenstanders past de Betuwelijn niet in het "stand-still principe' (niet meer vervuiling dan er nu is) dat de nationale overheid in de nota's NPM-plus en VINEX verkondigt. Als er via Rotterdam meer goederen naar het binnenland worden vervoerd zal slechts een zeer klein gedeelte daarvan over het spoor gaan. De meeste (extra) vracht blijft over de weg vervoerd worden. En toename van het zeer vervuilende vrachtverkeer is wel het laatste dat de nationale overheid zegt aan te hangen. “Wij vinden dat over die strategische keuze niet voldoende gepraat is. Die discussie willen we aan. Is Nederland Distributieland de verkrachting van het stand-still beginsel waard?”

Met NS hebben de actievoerders hoegenaamd geen contact. In de diverse inspraakprocedures is men tot nog toe zeer teleurgesteld. Elk geloof in de onpartijdigheid van de verschillende commissies is verdwenen. De aanbieding van 18.000 handtekeningen, het enorme bezoek aan inspraakbijeenkomsten en de schriftelijke reacties voor de MER en de Planologische Kernbeslissing Betuweroute - het heeft allemaal niets opgeleverd. “Er is zo verdomd weinig terug te vinden van onze inbreng. Maij en het kabinet hebben er helemaal niets mee gedaan.”

De actievoerders zijn echter niet alleen teleurgesteld in de nationale overheid. Veel kwaad bloed heeft ook de officiële reactie van de stichting Natuur en Milieu en diverse gelieerde milieu-organisaties gezet. Die verkondigden al in een zeer vroeg stadium van de discussies dat ze in principe achter de aanleg van de Betuwelijn staan. “Ongelooflijk”, volgens Klerkx. “Dan heb je als natuurbeschermer toch boter op je hoofd.”

Woordvoerders van de organisaties laten weten dat het probleem "in de nuance' ligt. Willem-Jan van Grondelle van Natuur en Milieu: “Wij willen dat het vrachtverkeer over de weg wordt teruggedrongen. Dus hebben we gezegd dat de Betuwelijn onder voorwaarden acceptabel is. Wat ons betreft zouden vervoer over spoor en vooral water goede alternatieven zijn. Het voorstel dat er nu ligt en dat daar weinig aandacht aan geeft, is voor ons echter ook onacceptabel. Daar zijn we zeer ongelukkig mee.”

Tot hun spijt vormen de actiegroepen ook met de overheden van de provincies Zuid-Holland en Gelderland en de diverse gemeenten geen gesloten front. Die zijn immers vaak slechts "genuanceerd tegen'. Veel gemeenten vechten vooral voor aangepaste tracés en de provincie Gelderland bijvoorbeeld vindt dat de spoorlijn er eigenlijk wel moet komen. Voor Gelders gedeputeerde J. de Bondt (VVD) mag het stand-still principe van het NMP-plus verlaten worden. Er zijn grote nationale economische belangen in het spel die zo'n offer vragen, vindt hij. De provincie heeft zelf een werkgelegenheids-ijzer in het vuur met een beoogd overslagcentrum bij Valburg.

Gelderland vindt vooral dat de minister de alternatieven als een (gedeeltelijke) tunnel of V-polder niet goed genoeg heeft bekeken. Volgens De Bondt is een Betuwelijn mogelijk waarin beide alternatieven verwerkt zijn en die soms zelfs gewoon bovengronds komt. Hij heeft hoop dat de Tweede Kamer minister Maij zover krijgt. Blijft de regering onvermurwbaar achter het huidige tracé staan dan zal Gelderland alle wettelijke middelen gebruiken om dat tegen te houden. De Bondt: “Zoals Maij de spoorlijn wil, willen wij hem niet. En als de kamer zegt dat de Betuwelijn er helemaal niet moet komen? Nou, dan denk ik dat er hier uiteindelijk niet veel mensen wakker van zullen liggen.”

Dat de Tweede Kamer minister Maij met zo'n conclusie zou "overrulen', durven de actiegroepen alleen nog maar te dromen. Ondertussen werken zij door aan hun verdediging. Juristen in hun kringen zijn bezig voorbereidingen te treffen voor procedures bij de Raad van State en het Europese Hof. Klerkx: “We willen alles gedaan hebben om dit debâcle te voorkomen. Maar er is een grens. We gaan niet met stenen gooien.”

    • Frank Poorthuis