Een rangorde in de interventies van de Verenigde Naties

De vrijmoedigheid van het Amerikaanse optreden tegen de Somalische krijgsheer Aideed doet denken aan de interventies in Grenada (Reagan) en Panama (Bush). Het verschil is dat Somalië niet in de Middenamerikaanse achtertuin van de Verenigde Staten ligt. In vroeger tijden zou de kritiek van imperialisme en neo-kolonialisme het geronk van de aanvalshelikopters en de doffe knallen van de raket-inslagen hebben overstemd. Dat daarvan buiten de aanhang van Aideed geen sprake is, is opvallend.

De Amerikaanse aanvallen op de wapendepots in Mogadishu hebben plaats onder auspiciën van de Verenigde Naties, maar voor critici was het zegel van de Volkerenorganisatie al niet meer dan een maskerade voor Amerikaans hegemonisme - zoals in vroege commentaren op de vorming van de geallieerde coalitie tegen Irak aan de Golf duidelijk is gemaakt. (Gemakshalve werd toen zelfs de Sovjet-Unie als Amerikaans vazal afgeschilderd, al was het maar om de zwarte piet in Washington te kunnen deponeren.) Thans geeft slechts Aideeds propaganda- machine deze voorstelling van zaken. Noch van islamitische, noch van Afrikaanse kant worden de bekende anti-Amerikaanse slogans vernomen hoewel Somalië in beide categorieën staten thuishoort.

Wat niet is, kan komen, maar mogelijk heeft het anti-Amerikanisme in de traditionele zin met het morele en militaire debâcle van Saddam Hussein een flinke deuk opgelopen. De parade van Saddam als bevrijder uit Amerika's wurggreep van alle Arabieren, zo niet alle islamieten, is uitgelopen op een smadelijke afgang. Zijn toenmalige bewonderaars willen liever niet meer aan die groteske episode van waan en misleiding helpen herinneren. Des te minder vermoedelijk nu de belaagde heerser van Mogadishu zich opnieuw van diezelfde middelen bedient.

Als er al boze woorden worden gesproken aan het Amerikaanse adres is dat in het oude West-Europa. Daar klinkt evenwel niet het verwijt van hegemonisme maar juist van een tekort aan Amerikaans leiderschap. De vergadering van ministers van buitenlandse zaken van de NAVO, vorige week in Athene, heeft de grootste moeite gehad om de verdeeldheid binnen de conferentiezaal te houden. De Europeanen hebben er minister Christopher niet in het ongewisse gelaten over hun verstoordheid. De Amerikaanse afwezigheid op de slagvelden van Bosnië werd aangeduid als een aanslag op de Atlantische verbondenheid. Amerika's toezegging dat er troepen zullen worden gestuurd zodra alle partijen een vredesregeling accepteren en dat vliegtuigen gereed staan om de blauwhelmen op de grond bij te staan was onvoldoende om het gevoel van in-de-steek-gelaten-worden weg te nemen.

De Amerikanen antwoordden dat zij tot op zekere hoogte leiderschap aanvaarden, maar dat zij niet de politieman van de wereld willen zijn. In zijn wekelijkse radiopraatje dat geheel aan Somalië was gewijd, heeft president Clinton dit zaterdag onderstreept. Bosnië is in de eerste plaats een Europese verantwoordelijkheid, hier volgen de Amerikanen terwijl ze elders misschien voorop lopen, zoals nu in Somalië. Dat de veronderstelde graad van moeilijkheid van een interventie als factor in de besluitvorming meespeelt, wordt in Washington niet ontkend.

Geleidelijk aan ontstaat er een soort rangorde in de interventies die de VN sinds het einde van de Koude Oorlog hebben ondernomen. Er zijn een paar successen: Namibië en El Salvador. De reden van het succes lijkt de correlatie van de politieke en militaire krachten in en rondom die landen - de blanke terugtocht in Zuid-Afrika en het isolement van Cuba zijn van betekenis. Ingewikkelder is de toestand in Cambodja. De VN kunnen wijzen op geslaagde en bijna geweldloze verkiezingen, maar de vorming van een stabiele regering stuit op moeilijkheden. Nu de Cambodjanen via de stembus hebben gesproken, moeten de VN proberen met overreding hun werk af te maken. De "Somalische methode' is er onbruikbaar.

In Somalië zelf is het dogma van de onaantastbare nationale soevereiniteit voorlopig losgelaten. De VN hebben daar de macht overgenomen en niet, zoals in Cambodja, in overleg met partijen, maar ten slotte met de wapens in de hand tegen partijen in. Somalië wordt in militaire termen een betrekkelijk lage moeilijkheidsgraad toegekend. De opbouw straks van een nieuwe politieke entiteit dreigt echter als gevolg van de verdeeldheid van de bevolking onoverkomelijke problemen met zich te brengen.

In Bosnië staan de VN voor een volslagen mislukking. Het alibi voor de aanvankelijk tot Kroatië beperkte interventie (de Bosnische hoofdstad Sarajevo zou slechts dienst doen als VN-hoofdkwartier) was de volkenrechtelijke erkenning van de betrokken republieken. Anders dan de EG voor haar had de Volkerenorganisatie problemen met een inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van toen nog Joegoslavië. De volkenrechtelijke erkenning van Kroatië en vervolgens van Bosnië plus de zekerheid dat het Servische geweld over de nieuwe internationale grenzen heen werd onderhouden, maakten het de VN mogelijk tot actie over te gaan.

Het VN-mandaat in Bosnië is ten slotte aan zijn eigen beperkingen ten onder gegaan. De kleine VN-macht kreeg een humanitaire taak, het mogelijk maken van hulptransporten, toebedeeld en dat was dat. De gecombineerde diplomatie van VN en EG werd de verantwoordelijkheid toegeschoven om partijen tot overleg en overeenstemming te brengen. Toen dat laatste niet lukte, ontwierpen de bemiddelaars zelf maar een concept dat geruime tijd als Vance-Owenplan voortgang suggereerde terwijl de steden en dorpen van Bosnië de een na de ander met de grond gelijk werden gemaakt. Het vredesoverleg is façade gebleken, daarachter worden winst en verlies in bloed geschreven.

Er kan nog lang over worden gedebatteerd of een ruimer mandaat in Bosnië de kansen voor de VN had vergroot. Dat is niet alleen maar theorie want elders hebben de VN immers veel meer armslag genomen. Van de afzijdigheid van de Rode Khmer bij de Cambodjaanse verkiezingen en de dreiging van die kant heeft de Volkerenorganisatie zich niet teveel aangetrokken, evenmin van de bezwaren van bepaalde facties tegen de uitslag en van de beweerde afscheiding van een aantal oostelijke provincies. In Mogadishu is de moordaanslag op Pakistaanse blauwhelmen voorbeeldig afgestraft. Anders gezegd, er is in die streken meer moed en overtuigingskracht getoond dan in Bosnië. En dan gaat het vanzelfsprekend niet om de man of vrouw die namens de internationale gemeenschap het eigen leven waagt.