Nurkse, weerbarstige schilderijtjes

Tentoonstelling: Luc Tuymans, schilderijen uit de jaren 1985-1992. Museum Haus Lange, Wilhelmshofallee 91, Krefeld. T/m 11 juli. di-zo 10-17u. Catalogus DM 33.

Schoonheid moet tot elke prijs worden vermeden. De Belg Luc Tuymans schildert (34) met tegenzin naar het lijkt, alsof hij elke keer weer een barrière moet overwinnen. Hij beperkt zich dus tot het hoognodige. De formaten zijn bescheiden (60x40 cm, 27x32,4 cm enzovoort) bescheiden, de verf is dun opgebracht, en het beeld bestaat uit slechts enkele elementen. Harkerige, tegendraadse schilderijtjes zijn het, met stroeve vormen en bloedeloze tinten grijs, vaalgroen, geelwit en bruin. Een beetje nurks hangen ze in het modernistische museumgebouw met zijn glanzende, krakende parketvloeren en een uitzicht op roerloze kastanjes in het park.

Tuymans behoort tot een jongere generatie beeldende kunstenaars die doordrongen zijn van het feit dat alles al gedaan is in de schilderkunst. Hun verhouding tot de kunst bepaald is door het conceptualisme, en toch willen zij schilderen. Tegen beter weten zou je haast zeggen. Ze moeten daartoe, om de schilderkunst te heroveren, op het nulpunt beginnen. Tuymans lukt dat, zijn weerbarstige doeken hebben een bijzonder dramatische lading.

In een schilderij uit 1987 lopen twee ganzen luidkeels kwakend het beeld uit. Ze komen over een slingerende weg van een klein huisje met rieten dak. De beeldtaal is die van een prentenboek voor kleuters, maar de sfeer is dat niet. Deze ganzen zijn niet grappig of leuk om naar te kijken. De ene heeft een akelig groot zwart oog, de lege blik roept gedachten op aan de dood. Kale boomtakken die zich als een benige hand uitstrekken bevestigen benadrukken dit nog eens. (In de traditie van de schilderkunst is een dode boom een aloud symbool van de dood.) De ganzen lopen in de richting van een witte bloem, alweer zo'n oud symbool, van zuiverheid en onschuld in dit geval. Wat hebben die dieren in dat huisje gezien of meegemaakt?

In het werk van Tuymans heerst een ondefinieerbare dreiging. Neem bijvoorbeeld "Suspended' (1989). In dit tafereel gebeurt strikt genomen niets onplezierigs. Twee vrouwen en een man staan op een tuinpad, bij een aan het huis grenzende vijver. Alles is even ordelijk, het witgekalkte huis met zijn groene luiken, het geschoren gazon, het hek dat het perceel scheidt van een donker, heuvelig landschap. Maar juist die orde is verontrustend, evenals de verstarde, gemaniëreerde pose van de drie alweer keurig geklede personen. Onder het dunne vernis van netheid gaat iets beangstigends schuil dat verborgen moet blijven maar dat overal voelbaar is.

De meeste schilderijen zijn minder figuratief dan deze twee. Maar steeds is er die stilte en verstarring, een moment uit het verleden staat onuitwisbaar in het geheugen gegrift, zonder geluid, zonder beweging. Het zijn schaduwbeelden, en bij Tuymans zijn de schaduwen werkelijker dan de realiteit. "Hotelkamer' (1987) bijvoorbeeld, bestaat uit louter schaduwen, evenals een andere prachtig werk, bijna geheel abstract, "Shadow I'. Schaduwen schilderen zonder het object, maar met behoud van de vorm, dat is geen eenvoudige opgave. Hoewel de meeste werken sterk van compositie zijn, lukt het soms ook niet, zoals in "Curtains' (1992). Dit schilderij is verwant aan een ander werk, "De diagnostische blik VIII' (1992). Het is er eigenlijk het negatief van. Dit laatste doek toont twee magere, naakte meisjesbenen, onuitsprekelijk kwetsbaar zijn ze. Misschien is "Curtains' een poging om die kwetsbaarheid te verhullen. De thematiek van Tuymans is geweld en onderdrukking. Hoe langer je naar zijn werk kijkt, hoe evidenter het is. Dan wordt ook duidelijk waarom zijn werk zo ingehouden en sober moet zijn, verhullend, wars van anekdotiek en schoonheid. Een vroeg schilderij, uit 1979, ontmaskert zijn bedoelingen. De titel is "Auschwitz' en toont een verbrandingsoven. Tuymans probeerde hier middels een zekere omfloerste manier van schilderen afstand te scheppen tot zijn onderwerp, maar slaagde daar niet in. Dit werk is te letterlijk en te theatraal, bijna kitsch. Het was wellicht beter geweest dit schilderij niet op te nemen inde expositie. Maar het laat wel zien dat Tuymans huidige strategie effectief is. Door een zo groot mogelijke distantie, een "diagnostische blik', krijgt hij grip op hetgeen hem achtervolgt.

Het meest spreken mij die schilderijen aan, waar angst en isolement gepaard gaan aan een reddeloos verlangen naar een verloren staat van onschuld. Soms is dit letterlijk, zoals in "Silence' (1991), dat een hoofdje van een dode baby laat zien. Vaak maakt Tuymans om zijn doel te bereiken gebruik van prentenboek-motieven, zoals in "Ganzen', maar dan meer geabstraheerd. De suggestie van naviteit is treffend, zonder dat het sentimenteel wordt.

Tuymans is een voortreffelijk schilder. Dit onderscheidt hem al van anderen, maar vooral onderscheidt hij zich doordat het schilderen voor hem geen doel op zichzelf is.