Koortsachtig bouwen op tracé Betuwelijn

Langs de rijksweg A15 viel het afgelopen jaar een opvallende bedrijvigheid waar te nemen. Ter hoogte van Gorinchem bijvoorbeeld, waar in korte tijd de wethouder van financiën voor zijn vrouw een immens dierenhotel stichtte en een aangrenzend tuincentrum en seksclub respectievelijk stevig uitbreidden en verbouwden. Op de kaart liggen de gebouwen precies in het tracé van de Betuwelijn.

GORINCHEM, 16 JUNI. Evenwijdig aan rijksweg A15 van Rotterdam naar Nijmegen staat benoorden Gorinchem het gelijknamige dierenhotel, annex pensionstal "Het Stapje'. Aangrenzend het geheel uit glas opgetrokken, fonkelnieuwe tuincentrum Brinkman. Even verder ook parallel aan de snelweg de vorig najaar ingrijpend verbouwde en uitgebreide seksclub l'Etoile.

De drie bedrijven beslaan grote oppervlakken in een stadje waar elke vrije meter direct een bestemming krijgt. Ze hebben één ding gemeen: ze staan geheel of gedeeltelijk op de baan die de plannenmakers van de NS en het ministerie van verkeer en waterstaat als ideaal hebben aangemerkt voor de Betuwelijn. Tuincentrum en seksclub zijn er al langer gevestigd, maar tot 1992 beduidend kleinschaliger. De dierenstalling is er nieuw bij gekomen.

Het scheelde weinig of Dierenhotel Gorinchem had midden op het huidige tracé van de Betuwelijn gestaan. In de enorme schuur vinden marmotten, goudvissen, kanaries, honden, katten en paarden onderdak. Het bedrijf biedt tevens winterstalling voor circus-olifanten.

De eerste bouwtekeningen die oprichter en mede-eigenaar C.M.A. Bosman, CDA-wethouder van financiën en grondzaken in Gorinchem, met zijn echtgenote H.J. van Rooijen in het voorjaar van 1991 indienden bij gemeente en provincie, toonden een locatie die zowat in het hart van het nu definitief geworden voorkeurstracé lag. Dat was een opmerkelijke keuze voor iemand die “echt, heel beslist” buiten het traject van de Betuwespoorbaan wilde blijven.

Wethouder Bosman benadrukt zijn coöperatieve opstelling: “We wilden per se buiten de baan blijven. In overleg met ambtenaren van de provincie en met GS zijn we steeds een stukje verder naar achteren opgeschoven.” Het is niet helemaal gelukt: “We zullen nog zo'n 1.200 vierkante meter moeten verplaatsen als de spoorlijn hier komt.” Mevrouw Bosman is, zoals de wethouder enkele keren opmerkt, de baas van het dierenhotel. De tien meter hoge opstal met aangebouwde bungalow voor het echtpaar Bosman ligt straks pal naast de even hoge spoordijk die in de laatste schets van de Betuwelijn dicht langs de A15 loopt.

Deelt Bosman de mening dat zijn handelen de schijn van speculatie zou kunnen wekken? “Men suggereert van alles, dat maakt me verdrietig. Een vrouw moet een onderneming kunnen beginnen, ook als haar man wethouder is. Daar vecht ik voor”, aldus de wethouder. Hij vervolgt: “Ik probeer het wel aan mensen uit te leggen, maar het blijkt heel moeilijk ze te overtuigen.” Het geschuif met de bebouwing maakt tegelijk duidelijk dat het uiteindelijke bovengrondse tracé zo'n twee jaar voor het meest recente kabinetsbesluit bij provinciale bestuurders en de spoorwegen al tamelijk precies bekend was.

Vorige week ging de vlag uit bij het dierenhotel wegens het één-jarig bestaan. De belangstelling voor de open dag viel wat tegen. Ook zakelijk is er volgens de wethouder nog geen reden tot juichen: “Een bezetting van 45 procent is redelijk, maar het blijven marginale bedrijven.” Zijn vrije tijd besteedt Bosman aan het vice-voorzitterschap van het NCOV, de christelijke middenstandsorganisatie. Verder is hij plaatsvervangend lid van de SER, commissaris bij Homburg Holding, voorzitter van de werkgeversvereniging voor vleesverwerkende bedrijven en van de banketbakkers ondernemers vereniging. In 1986 was hij voor het CDA korte tijd lid van de Tweede Kamer. En eind november wordt hij zoals ieder jaar weer ingehaald als Sinterklaas van Gorinchem.

Volgens bronnen binnen de gemeente heeft de burgemeester of een ander lid van het college hem aangeraden bij aanleg van de goederenlijn geen schadeclaim in te dienen. Bosman: “Nee, k heb gezegd dat er van mij geen claim zal komen. Natuurlijk heeft mijn vrouw wel, net als anderen in overleg met een jurist onmiddellijk bezwaar aangetekend om haar belangen veilig te stellen.”

Tot maart vorig jaar was het dierenhotel ondergebracht in de vennootschap onder firma "ROBO' (samentrekking van Van Rooyen en Bosman, ze zijn in gemeenschap van goederen getrouwd). De kleine huisdieren verbleven toen bij de wethouder op zolder in een vrijstaand huis aan de rand van de stad. Korte tijd later maakte Bosman van ROBO een BV: “Ik heb me teruggetrokken, van dieren weet ik helemaal niks. Alles staat op naam van mijn vrouw.”. De BV is actief op drie terreinen: als huisdierenverblijf, als adviseur bij aanschaf dan wel fok van paarden, maar is door "het bedrijfsleven in het algemeen' óók te benaderen voor advies en consultancy. Op verscheidene archiefkasten in zijn werkkamer prijken etiketten met de bedrijfsnaam. Maar volgens Bosman lijkt dat meer dan het is.

Vanaf ongeveer halverwege de jaren tachtig hebben politici, NS en ondernemers in de Rotterdamse haven steeds frequenter de noodzaak van een spoorlijn voor containervervoer tussen Rotterdam en Duitsland benadrukt. Dat is bijvoorbeeld heel duidelijk in het plan Rail Cargo 21 van januari 1990. In hetzelfde jaar komt het tracé via het structuurschema verkeer en vervoer wat scherper in beeld. En eind 1990 verschijnt de startnotitie van de NS: de Betuwelijn moet parallel aan de rijksweg met een boog door Leerdam lopen. Uit de toelichting is echter op te maken dat een tracé door een woongebied tegelijk uitgesloten moet worden.

Juist in 1990 sluit Gorinchem een omvangrijke ruiling van percelen grond af. Voor de aanleg van een bedrijventerrein en woningbouw zijn vele hectaren landbouwgrond geruild tegen percelen in een ander deel van de gemeente. Enkele van de zes hierbij betrokken boeren worden uitgekocht. De operatie is voorbereid door wethouder Bosman. “De gemeente is hier zeer voordelig uitgesprongen,” vindt hij. Dat geldt ook voor veehouder H.N. de Groot. Zowel in april als in november 1990 ontvangt hij van de gemeente tientallen hectaren méér terug dan hij inlevert, plus twee melkquota ter waarde van bijna anderhalf miljoen gulden. Bosmans vroegere collega van ruimtelijke ordening M. Salet, tegenwoordig burgemeester van 's Gravendeel: “In het algemeen kun je zeggen dat boeren binnenlopen als de gemeente grond nodig heeft. Maar vergeleken met de anderen sprong De Groot er wel heel gunstig uit. Dat stelden wij ook vast. De gemeente had nu eenmaal zijn grond nodig”. De Groot vestigde zich met zijn drie zoons ten zuid-oosten van Gorinchem. Ongeveer tezelfdertijd kondigden de heer en mevrouw Bosman aan niet ver daar vandaan een dierenhotel te willen bouwen. Voor de gemeente was het een onmogelijk verzoek: de ruimte was gereserveerd voor een aantal sportclubs. Salet: “Het was niet een officieel schriftelijk verzoek, Bosman gaf enkel een mondelinge toelichting. Hij moet hebben geweten dat de bewuste percelen al een bestemming hadden. In dit geval waren zowel de ambtenaren als de rest van het college mordicus tegen.”

Deze weigering vormde geen probleem voor Bosman; hij had al eerder met De Groot "mondeling en met een handdruk' overeenstemming bereikt over de koop van perceel sectie H64, bijna anderhalve hectare weiland ten noorden van de A15, grenzend aan het terrein van tuincentrum Brinkman, waar al jaren werd gewacht op toestemming voor uitbreiding. Bosman en Brinkman pleegden als goede kennissen intensief overleg en begonnen in voorjaar '91 bij gemeente en GS twee zogenoemde artikel-19 procedures (wet op de ruimtelijke ordening). Met de bedoeling om in afwijking van het geldende bestemmingsplan te kunnen bouwen. “Begin oktober van dat jaar hoorde ik van de betreffende provinciale afdeling dat de zaak rond was,” zegt Bosman. Vrijwel gelijktijdig was ook de bouwvergunning gereed. De wethouder had een voordeeltje: hij mocht de anderhalve hectare van De Groot kopen alsof het nog weiland was. Voor iets meer dan vier gulden per vierkante meter: totaal 60.000 gulden. Een perceel bouw- of bedrijfsgrond van dezelfde oppervlakte zou bijna 1.5 miljoen gulden hebben moeten opbrengen. De koop wordt op 30 oktober gesloten en op dezelfde dag ruilen de wethouder en zijn goede kennis Brinkman een stukje van elkaars percelen zodat het geheel er wat logischer uit ziet. Brinkman betaalt voor die paar honderd vierkante meter bijna 70.000 gulden bij.

Vijf dagen later viel de officiële verklaring van "geen bezwaar' bij Bosman in de bus, afgegeven door de provincie. Diezelfde dag kreeg ook Brinkman het belangrijke stuk. In de aan Bosman gerichte tekst staat: “Zoals reeds bekend ligt onderhavige lokatie in de nabijheid van een mogelijk tracé van de in ontwikkeling zijnde Betuwe-goederenspoorlijn. Wij zijn van mening dat voorkomen moet worden dat nieuwe ontwikkelingen de realisatie van een mogelijke tracé-variant van deze spoorlijn kan gaan frustreren of belemmeren. Uit nadere informatie van de NS is gebleken dat onderhavig bouwplan een mogelijke tracé-variant niet direct nadelig zal benvloeden. Op dit moment kan evenmin iets worden gezegd over eventuele geluidhinder en/of externe veiligheid bij bedoeld tracé.” Dat wijkt af van de tekst die Brinkman ontvangt: “...is het niet uitgesloten dat een deel van de bedrijfsbebouwing (kas) niet kan worden gehandhaafd...”.

Bij hun transactie waren Bosman en De Groot zich bewust van een eventuele bovengrondse aanleg van de Betuwelijn. In de koopakte staat een bepaling dat verkoper De Groot de helft van de winst krijgt, "na aftrek van bebouwing en verbetering', wanneer de wethouder in verband met de aanleg van een industriegebied of een spoorlijn “voor het jaar 2001” wordt uitgekocht. Veel zal er voor de veehouder dan niet over blijven, vrijwel het gehele terrein is van rand tot rand bebouwd of "verbeterd'.

Toenmalig wethouder Salet zat er destijds bij toen de plannen van het echtpaar Bosman werden besproken in het Gorinchemse college van b en w. “We zeiden tegen elkaar: is dat nu wel verstandig? En: moeten we nu toestaan dat een wethouder zoiets doet? We hebben echter besloten dat het in de eerste plaats toch een zaak van Bosman zelf was en ten tweede wilden we hem niet anders behandelen dan andere burgers.” Vraag blijft waarom het gemeentebestuur één tot anderhalf jaar geleden Bosman, Brinkman en seksclubeigenaar J.J. Bruining toestemming verleende voor de grootscheepse bebouwing en vertimmering. De huidige burgemeester P. IJssels, fel tegenstander van een bovengronds tracé: “Bij zulke lange procedures zijn burgers betrekkelijk rechteloos. Ze lijden er bovendien vaak veel schade door: huizen dalen in waarde of worden onverkoopbaar. Brinkman wilde al langer uitbreiden, de gemeente heeft nergens anders ruimte. Net als het dierenhotel kan dit bedrijf ook bij een bovengrondse lijn voor het grootste gedeelte intact blijven. De seksclub zal moeten verdwijnen en daar hebben we waarschijnlijk ook geen goed alternatief voor. Een bordeel stichten geeft in het algemeen nogal wat moeilijkheden”.