Kernwapens; De macht van het kleine

Het einde van de Koude Oorlog heeft tot een "verdunning van macht' geleid. Dat stimuleert niet alleen wereldwijd het agressieve nationalisme, vaak zonder dat de grote mogendheden daarop nog enige greep hebben, maar dreigt ook het politieke fundament onder het 23 jaar oude non-proliferatieverdrag (NPV) aan te tasten.

Zowel binnen als buiten Europa profileren de middelgrote mogendheden zich sterker naarmate de invloed van traditionele grootmachten vervaagt. Recentelijk is duidelijk geworden dat landen als Noord-Korea en de Oekrane rekening houden met de mogelijkheid dat zij in de toekomst geheel op eigen kracht voor hun veiligheid en hun strategische belangen moeten zorgen. Zij zijn daardoor in de verleiding om zich van kernwapens te voorzien. Noord-Korea werkt aan de ontwikkeling van kernwapens, de Oekrane heeft ze al. De vrees voor uitbreiding van het aantal staten met kernwapens heeft ertoe geleid dat de kernwapenlanden China en Frankrijk, die zich lange tijd afzijdig hielden van het verdrag, het NPV inmiddels hebben getekend.

De regering-Clinton spant zich in om het ontstaan van nieuwe kernmogendheden te voorkomen. Clinton blijft daarmee in het spoor van zijn voorganger Bush die in een afscheidsbrief aan het Congres in januari van dit jaar waarschuwde voor het gevaar van de verdere verspreiding van kernwapens.

Het afgelopen weekeinde slaagde de Amerikaanse onderhandelaar Robert Galluci na bijna twee weken praten erin de Noordkoreanen op het allerlaatste moment vooralsnog binnen het NPV te houden. Volgens in een in New York uitgegeven verklaring heeft “de Democratische Volksrepubliek Korea eenzijdig besloten, voor zolang als zij dat noodzakelijk oordeelt, de effectuering van de terugtrekking uit het verdrag tegen de verspreiding van kernwapens op te schorten”. Uitstel, geen afstel dus, van het op 12 maart genomen besluit om het lidmaatschap van het NPV op te zeggen.

De Noordkoreaanse onderhandelaar, onderminister van buitenlandse zaken Kang Sok Yu, kon niet beloven dat zijn land weer inspecteurs van het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie (IAEA) zal toelaten. Dat hangt af van de onpartijdigheid van en besprekingen met het agentschap, zo liet hij weten. Recente berichten, afkomstig van Amerikaanse inlichtingendiensten, dat Noord-Korea een raket met een reikwijdte van meer dan duizend kilometer - de Rodong 1, een verbeterde versie van de van oorsprong Russische Scudraket - zou hebben getest, stellen evenmin echt gerust. Maar de Noordkoreaanse beslissing heeft voorlopig sancties van de Veiligheidsraad afgewend.

In Europa dreigt de Oekrane zich te ontwikkelen tot nieuwe kernmogendheid. In dat land gaan steeds meer stemmen op de nog uit de Sovjet-tijd resterende strategische raketten voorlopig maar te houden. Het land kan weliswaar niet zelf raketten lanceren omdat de "sleutel in Moskou ligt', maar de wapens hebben een belangrijke symboolfunctie. Zolang de raketten er nog staan, blijft de optie open van een eventuele inzet en daarmee valt politiek en economisch winst te halen.

President Kravtsjoek houdt officieel weliswaar vast aan zijn toezegging dat de Oekrane uiteindelijk een land zonder kernwapens wordt, maar in het parlement denkt men daar heel anders over. Ook de Oekraënse minister van defensie, Anatoly Zlenko, verdedigde begin deze maand nog eens hartstochtelijk het non-proliferatieverdrag èn het START-verdrag, dat het aantal strategische kernwapens van de Verenigde Staten en de voormalige Sovjet-Unie tot dertig procent reduceert. Maar het parlement in Kiev besloot ratificatie van het START-akkoord voor onbepaalde tijd uit te stellen. Politieke waarnemers denken dat het nu op zijn vroegst komende herfst definitief beslist over het al dan niet aanvaarden van dat akkoord.

De Amerikaanse president stuurde minister van defensie Les Aspin onlangs naar Kiev om de politieke top daar te bepraten. De minister stelde voor uit veiligheidsoverwegingen de kernkoppen te scheiden van de raketten en die onder internationaal toezicht op te bergen. In beginsel zou men daar in Kiev wel voor voelen. Les Aspin drong voorts aan op vertrouwenwekkende maatregelen tussen de Oekrane en Rusland, de belangrijkste potentiële vijand - de Krim en de Zwarte-Zeevloot - en zou zich ook bereid hebben getoond tot gezamenlijke militaire manoeuvres en het verstrekken van Amerikaanse militaire informatie. Volgens een woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van defensie zouden de VS zelfs bereid zijn tot een defense-partnership met de Oekrane, zolang dat niet leidt tot concrete Amerikaanse veiligheidsgaranties.

De inspanningen die de Amerikaanse regering zich getroost zijn van groot belang, omdat zonder een rem op de verspreiding van kernwapens de verdunning van macht niet alleen leidt tot meer regionale conflicten, maar ook tot het gevaar dat die conflicten vroeg of laat met kernwapens worden uitgevochten. Zo poogden de VS onder president Bush al in afzonderlijke besprekingen met India en Pakistan de kans op een nucleaire confrontatie te verkleinen. Want de Verenigde Staten mogen dan een afnemende neiging hebben zich rechtstreeks te bemoeien met regionale geschillen, als de kernwapens in beeld komen dan is de Amerikaanse positie direct in het geding, ongeacht of het over Irak, Korea, India, Pakistan of de Oekrane gaat.

    • Herman Amelink