Crisis der methoden

Het zou geen kwaad kunnen, nog eens de televisiejournaals af te draaien waarop te zien is wat de Amerikanen en de Verenigde Naties nog geen jaar geleden tot de interventie in Somalië deed besluiten: een bevolking uitgemergeld door hongersnood en geterroriseerd door concurrerende gangsterbenden. De VN hebben vervolgens geprobeerd, de "krijgsheren' - in werkelijkheid laffe rovers, geen krijgers en geen heren - te verzoenen. Die hebben toen voor de televisiecamera's van de wereldopinie in een éénakter de schijn gewekt dat dit was gelukt. Eén van de Somalische godfathers, te lang door de internationale vredesmacht met rust gelaten, heeft vervolgens weer zoveel moed verzameld dat hij zijn ondergeschikte misdadigers het vuur heeft laten openen op een Pakistaanse eenheid die tot de VN hoort. Daarbij zijn 23 soldaten gesneuveld. Deze Pakistani waren daar niet om een sinister neokolonialistisch complot tot uitvoering te brengen. De VN dienen geen ander belang dan dat van een al jaren mishandelde bevolking. Intussen werden in Mogadishu demonstraties op touw gezet, Pakistani hebben geschoten en daarbij zijn slachtoffers onder de demonstranten gevallen. Amerikaanse helikopters hebben munitie dépots en werkplaatsen van de gangsters aangevallen. Het verdient de aandacht dat daar de zogenaamde "technicals' werden gemaakt, kleine vrachtwagens met een stuk geschut in de laadbak, zwaar bewapende voertuigen zonder bepantsering wat erop wijst dat ze voor niets anders zijn bedoeld dan terroristisch gebruik tegen burgers die niet kunnen terugschieten. Na deze ontwikkelingen waarbij de schuld bij de "krijgsheer' Aidid ligt, ontstaat alom twijfel aan de zin van de Somalische operatie der Verenigde Naties.

Is door de schietpartijen van de afgelopen tien dagen aangetoond dat het doel van de Verenigde Naties in Somalië niet deugt? De "krijgsheren" hielden zich bezig met het plunderen van hun landgenoten, en als ze van mening waren dat de buit niet eerlijk werd verdeeld, beschoten ze elkaar. Dat was een belangrijke oorzaak van de hongersnood. De honger wordt nu met goed resultaat bestreden, maar de "krijgsheren', in het genot van hun "technicals' gelaten, vatten weer moed. Dit betekent dat de methoden om het doel te bereiken moeten worden verbeterd. Als de wil tot verbetering ontbreekt moet men zich voorbereiden op nieuwe "schokkende beelden' van hongersnood, acties met de collectebus en berichten over vermoorde hulpverleners.

Na de schietpartijen en de acties van Amerikaanse vliegtuigen in Somalië waarbij dus eenheden van de Verenigde Naties als partij waren betrokken, worden vergelijkingen gemaakt met de "werkeloosheid' van de organisatie in voormalig Joegoslavië. Het gewapend optreden in Somalië zou de afzijdigheid in de Joegoslavische burgeroorlog moeten compenseren. Dit is een drogreden zoals de meeste kritiek die het argument van de selectieve verontwaardiging als grondslag heeft, in een drogreden eindigt. Ten eerste is het niet waar dat de troepen van de VN, 25.000 man, met de duimen zitten te draaien. Enige tientallen zijn gesneuveld, honderden voedselkonvooien hebben hun doel bereikt en de kosten per jaar bedragen 602 miljoen dollar. Ten tweede heeft de Joegoslavische burgeroorlog een volstrekt ander karakter en een andere voorgeschiedenis waarin het falen van de Europese Gemeenschap een niet gering aandeel heeft. Ten derde heeft een verwarring van telkens wisselende inhoud een permanente onzekerheid over het mandaat van de VN veroorzaakt.

Er zijn wel twee overeenkomsten tussen de aanwezigheid van de VN in Somalië en voormalig Joegoslavië. Aan de materiële en politieke belangeloosheid van het doel kan niet worden getwijfeld: de landen die aan de operaties deelnemen lijden alleen verlies, en dit om gruwelijke misstanden te bestrijden. De manier waarop dit gebeurt is vaak gebrekkig doordat er geen duidelijke omschrijving van het mandaat is, de Veiligheidsraad aarzelt en zwabbert, en de grote landen die de grootste contingenten "leveren' en waaruit het commando wordt gerecruteerd, het onderling niet eens zijn. Als een operatie van de VN dreigt te mislukken is de oorzaak daarvan niet dat het doel verkeerd zou zijn, maar omdat de organisatie zich in een crisis der methoden bevindt.

Bijna een halve eeuw hebben de Verenigde Naties - d.w.z. hun kern, de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad - zich gehandhaafd als een organisatie ter bevordering van internationale onderhandelingen. Het zelf handelen, als politieke eenheid, werd niet verlangd. Daarvoor waren andere machten: de NAVO, de supermachten. Na het einde van de Koude Oorlog, in deze overgangstijd, blijkt zich een andere praktijk te ontwikkelen. De enige overgebleven supermacht ontbreekt het aan de wil, opnieuw als zodanig op te treden. President Clinton is geen wereldleider in de betekenis die we daaraan voor 1989 toekenden. De stemming in de Verenigde Staten, bij de kiezers en in het Congres, wijst er niet op dat zo'n leiderschap van hem wordt gevergd. Dientengevolge is ook de NAVO waarvan de Amerikanen de kern zijn, geen wereldmacht in de oorspronkelijke zin meer.

Burgeroorlogen en hongersnoden vormen weliswaar geen bedreiging voor de betrekkelijke, de slordige, de door en door gebrekkige orde van na de Koude Oorlog, maar worden toch onverdragelijk gevonden. Dit betekent dat van de Verenigde Naties wordt verlangd dat ze in het vacuüm zullen stappen. Beantwoordend aan deze nieuwe eis verschijnt de organisatie in haar oude gedaante: armlastig, gebureaucratiseerd en in haar top verdeeld. Hoewel haar aanwezigheid in Somalië en voormalig Joegoslavië heel veel te wensen over laat, is het een wonder dat ze er nog zoveel van maakt.

Het ligt niet aan de doelstellingen van de VN dat we kritiek hebben, maar aan de gebreken in de methoden en de dubbelzinnigheid van de mandaten die inherent zijn aan de overgangstijd. Daaraan ligt het dat er in Somalië dodelijke vergissingen worden begaan en daaraan moet de "werkeloosheid' in de Bosnische burgeroorlog worden toegeschreven. Nu verlangen we van de Verenigde Naties daden waarvoor we de middelen niet beschikbaar stellen. Onder deze omstandigheden bestaat het alternatief voor een verlamde VN uit een gironummer en de collectebus.

    • H.J.A. Hofland