Geweld in een open samenleving

“Die Herrschaft liegt einzig und allein bei Allah” staat op een muur gekalkt, ergens in het centrum van Berlijn. Niet veel verderop wordt een conferentie gehouden van de Akademie der Künste onder de titel "Heimat Babylon'. Uit allerlei landen zijn schrijvers, filmers en journalisten bijeen om te spreken over het wel en wee van een multi-culturele samenleving. Het gaat dus vooral over Solingen, ook als het er niet over gaat.

De verlegenheid bij de deelnemers blijkt groot te zijn. Alles waarin de afgelopen jaren werd geloofd lijkt ineens op losse schroeven te staan. Is er niet een soort staatspedagogiek over de hoofden van de jeugd uitgestort, waarin de schuld van het Duitse volk tot vervelens toe erin is gehamerd? En is dat geen uitnodiging geweest tot de provocaties van het "Heil Hitler'? Niemand die het precies weet. De Hongaarse schrijver Konrad brengt de verbazing van velen onder woorden over “het directe verband tussen xenofobe slogans en moord. Geen perversiteit, geen sadisme, niets persoonlijks. Ze wilden het gezicht van hun slachtoffers niet eens zien. Met een lucifer is het probleem opgelost”.

Het is te gemakkelijk om naar de regerenden te wijzen. Zeker Kohl heeft weinig moeite gedaan om de zwakte van zijn regering te verbloemen. Geen grote gebaren, geen handige woorden, niets deed de kanselier en daarmee vertegenwoordigt hij, zoals wel vaker, de sprakeloosheid van het merendeel van de Duitse burgers.

Toch is Kohl zeker niet alleen verantwoordelijk. Want de gehele politieke klasse in Bonn blijkt niet opgewassen tegen de chaotisch verlopende vereniging van beide Duitslanden. Die onzekerheid wordt nu genadeloos uitgebuit door rechts-radicale groepen die floreren in een sfeer van instabiliteit. Dat is het verschil met de jaren zeventig toen de sociaal-liberale regering van Schmidt een veel effectiever antwoord gaf op de reeks moordaanslagen van de Rote Armee Fraktion.

Het zijn niet enkel de omstandigheden die deze twee episodes van elkaar doen verschillen. Het spel dat nu wordt gespeeld door rechts-radicalen met de Duitse geschiedenis raakt iets veel wezenlijkers dan het wereldvreemde revolutionaire sentiment van de RAF. Die kon weliswaar op enige sympathie rekenen in sommige linkse kringen, maar stond voor het overige natuurlijk ver buiten de Duitse geschiedenis. Hoe anders is dat met de moordaanslagen op willekeurige vreemdelingen, die juist op een fatale manier de geschiedenis oprakelen.

Bovendien is het voor een open samenleving veel moeilijker om zich te wapenen tegen een zo verspreid en incidenteel geweld, dat in principe miljoenen potentiële slachtoffers kent, dan tegen de hiërarchisch geplande moorden van de RAF, die de politieke elite en rechterlijke macht van het land raakte. Hoe moeten onder zulke omstandigheden het geweldsmonopolie van de staat, dat nu zo ernstig in diskrediet is geraakt, worden hersteld?

Democratieën kunnen sowieso moeilijk omgaan met geweld. De burgers hebben geen enkele routine in het verweer tegen geweldpleging. Zoals iemand met een getrokken mes een volle tram kan intimideren, zo kunnen een paar duizend jongeren op mensenjacht de aandacht van een gehele natie gijzelen. In dat opzicht is een betrekkelijk open samenleving kwetsbaar, zeker als daarbij de symboliek van een verdrongen verleden wordt gehanteerd. Ook al zijn de nazi-emblemen vooral bedoeld als provocatie, ze werken wel en lokken bij velen een blinde paniek uit.

De combinatie van de moeizame hereniging en deze ontvankelijkheid voor het spel dat wordt gespeeld met het eigen verleden, maakt de situatie in Duitsland uitzonderlijk en verklaart de halfhartige houding van de politiek elite. Vooral de herhaling van de gebeurtenissen is zo dodelijk: het ondermijnt alle vertrouwen in de kalmerende woorden die zijn gesproken in binnen- en buitenland.

Solingen is nog meer dan Mölln of Rostock een mislukking van de poging tot normalisering in Duitsland. Kohl en vele anderen met hem hadden de hereniging willen aangrijpen om een streep onder het oorlogsverleden te zetten. Die alleszins begrijpelijke behoefte om niet tot in lengte van dagen te leven met wantrouwen ten opzichte van het eigen land is nu doorkruist. Elke gedachte alsof het hier gaat om een kortstondige reeks van incidenten kan niet meer serieus worden genomen.

Na Solingen moeten we de vele opstellen die Günther Grass heeft geschreven over de vereniging van zijn land en vooral over de gevaren daarvan, met andere ogen lezen. Zijn waarschuwingen dat de vereniging een te zware belasting voor Duitsland zou blijken te zijn, kunnen niet worden afgedaan als het wrokkige commentaar van een buitenstaander. Het zou wel eens kunnen zijn dat Grass met zijn opmerkingen over het dreigende isolement van een herenigd Duitsland een scherpe intutie heeft gehad. Ook al is men het oneens met zijn verzet tegen de eenwording.

Daarom is het goed om vast te stellen dat de problemen waarmee Duitsland worstelt tot op zekere hoogte ook onze problemen zijn. Na de oorlog heeft West-Europa geleefd van de gedachte een open samenleving te verdedigen tegenover het totalitarisme in het oosten. Nu is die vanzelfsprekendheid weggevallen. Het blijkt elke dag meer dat deze open samenleving in sterke mate gebouwd was op de gesloten grenzen met het andere deel van Europa. Nu zou moeten blijken of de liberale waarden overeind blijven in een wereld zonder communisme en vooral in een wereld zonder gegarandeerde grenzen. Worden deze grondslagen verdedigd of legt West-Europa zich neer bij de gedachte dat het zonder ommuring niet kan overleven?

Duitsland is om historische en geografische redenen het meest blootgesteld, maar de andere Westeuropese landen staan voor eenzelfde keuze. Daarom is het zo belangrijk dat Duitsland niet alleen wordt gelaten, maar dat landen als Nederland begrijpen dat een ruimhartig asielbeleid in Europa de enige mogelijkheid is om Duitsland te ontlasten en zo enigszins te vrijwaren van een nog verder gaande onzekerheid. En daarom is de briefkaartenactie in Nederland zo ongeloofwaardig. Deze vorm van morele zelfverheffing kost namelijk niets - nou ja, 70 cent porto. Al die mensen die uit de losse pols beweren dat het misgaat in Duitsland proberen zich niet het begin van een voorstelling te maken van wat dat werkelijk zou betekenen. Het zijn cliché's waarachter geen enkel gevoel voor verantwoordelijkheid schuilgaat.