Bewind van hoogbejaarde autocraat Banda in Malawi wankelt

Vandaag is een zwarte dag in het leven van dr. Kamuzu Hastings Banda, de circa 95-jarige "president voor het leven' van Malawi. In zijn land wordt namelijk een referendum gehouden over de invoering van een meerpartijendemocratie, een concept waartegen de bejaarde leider zich steeds uit alle macht heeft verzet. Ongeacht de uitslag vormt de volksraadpleging daarom op zichzelf al een nederlaag voor de man die Malawi sinds de onafhankelijkheid van 29 jaar geleden met ijzeren vuist heeft bestuurd.

Hoezeer Banda zijn land nog steeds domineert, blijkt uit het aantal functies dat hij bekleedt. Behalve staatshoofd en leider van de tot voor kort enige toegelaten partij, de Congrespartij van Malawi, is hij ook minister van buitenlandse zaken, landbouw, justitie en openbare werken. Voorts is hij rector van de nationale universiteit en beheert hij "uit naam van de bevolking' een groot economisch conglomeraat dat reikt van tabaksplantages tot het verzekeringswezen. Feitelijk is hij de eigenaar van deze reus, die zo'n dertig procent van de economie van het land omvat.

Als recht geaarde autocraat legde Banda zijn volk een reeks curieuze regels op. Zo verbood de Anglofiele president, die zelf doorgaans in onberispelijke driedelige pakken gekleed gaat en zijn hoofd bij voorkeur met een Homburger hoed tooit, vrouwen om broeken te dragen en deed hij rokken die boven de knie eindigen in de ban. Ook mannen zijn aan beperkingen gebonden: lange haren en broeken met wijde pijpen zijn strafbaar. Evenmin staat hij zijn onderdanen toe te speculeren over zijn geboortejaar, dat van hogerhand is bepaald op 1906. Waar in den lande de president zich ook vertoont, overal wenst hij te worden toegejuicht door het volk. Zo hebben sommige medewerkers er een drukke taak aan om tijdig mensen, vooral vrouwen, te ronselen die de president hartelijk toezingen.

Achter deze eigenaardigheden ging echter een enorm repressief apparaat schuil, dat de afgelopen tientallen jaren alle oppositie onmiddellijk in de kiem smoorde. Tegenstanders van het bewind werden in kerkers gesmeten, waar ze niet zelden onder miserabele omstandigheden stierven. Andere critici van Banda verdwenen van het toneel als gevolg van mysterieuze "verkeersongelukken'. Het hele land zat bovendien boordevol met verklikkers die elke kritische uitlating doorbriefden aan de voortreffelijk georganiseerde geheime politie. Elke inwoner van Malawi moest steeds op zijn hoede zijn om zijn mond niet voorbij te spreken.

Sinds vorig voorjaar is het voorheen zo onaantastbare bewind van Banda aan het wankelen geraakt. Eerst uitten katholieke bischoppen in een open brief kritiek op het starre regime van de oude leider, daarna waagde een van de belangrijkste oppositie-leiders, Chakufwa Chihana, de terugkeer naar Malawi vanuit zijn ballingsoord Zuid-Afrika. Weliswaar werden de bisschoppen enige tijd onder huisarrest geplaatst en werd Chihana gearresteerd en veroordeeld tot dwangarbeid (pas afgelopen zaterdag werd hij voor de tweede keer vrijgelaten), de kiemen voor serieuze oppositie tegen Banda waren daarmee toch gelegd.

Ook het buitenland liet zich niet onbetuigd. Gedurende de Koude Oorlog hadden vooral de Verenigde Staten Banda van harte gesteund omdat die altijd een betrouwbare bondgenoot tegen het communisme was geweest. Als enige Afrikaanse staat handhaafde Banda ook goede betrekkingen met het apartheidsbewind in Zuid-Afrika. Maar toen na de Koude Oorlog democratisering het gevleugelde woord werd in Afrika, raakte het uitgesproken ondemocratische bestuur van Banda uit de gratie. Verscheidene belangrijke donorstaten, waaronder Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, gaven Banda te kennen dat hij op een meerpartijen-stelsel diende over te schakelen. Toen Banda daarop niet inging, werd de geldkraan afgesloten.

Onder groeiende druk ging Banda ten slotte door de knieën. Maar een voor maart gepland referendum werd op het laatste nippertje afgelast en bij het referendum van vandaag wilde Banda aanvankelijk twee verschillende stembussen in de stemlokalen laten aanbrengen: een voor de biljetten met stemmen die op de tegenstanders van een meerpartijen-stelsel werden uitgebracht en een andere voor de voorstanders. Na zware kritiek dat het geheime karakter van de stemming daardoor werd aangetast en de bevolking zo werd overgeleverd aan represailles van de geheime dienst, slikte Banda dit plan in.

Tijdens de aanloop naar het referendum heeft de regering ook op allerlei manieren gepoogd de oppositie te dwarsbomen. Ze liet een speciale wet aannemen, die hard optreden tegen leden van de oppositie-mensen mogelijk maakte en verscheidene leiders werden bij nacht en ontij gearresteerd. Niettemin konden bezoekers aan Malawi vaststellen dat de bijeenkomsten van de oppositie aanzienlijk beter werden bezocht dan die van Banda's Malawi Congress Party. Ook begon de geterroriseerde bevolking langzamerhand haar angst voor Banda's agenten van zich af te schudden. Steeds openlijker werd er in brede lagen openlijk kritiek geuit op Banda en zijn kliek.

Desondanks staat geenszins vast dat de oppositie de stemming over het meerpartijen-systeem zal winnen. De president kan namelijk op het achterlijke en straatarme platteland, waar ruim 80 procent van de bevolking woont, nog steeds op veel steun rekenen. Tijdens een periode van ernstige droogte vorig jaar maakte Banda de bevolking wijs dat de (buitenlandse) hulp voor de getroffenen van hem persoonlijk afkomstig was. Velen op het conservatieve platteland zijn Banda niet alleen hiervoor dankbaar maar ook voor het feit dat het land tamelijk ordelijk is en dat ze doorgaans genoeg te eten hebben. Bovendien hebben ze weinig vertrouwen in vertegenwoordigers van de oppositie, van wie ze vaak nog nooit hebben gehoord. Hun enige contact met de buitenwereld is de radio en op bevel van Banda valt daarop de stem van de oppositie nooit te beluisteren.

    • Floris van Straaten