VAGE LOGICA

Fuzzie Logic. The Discovery of a Revolutionary Computer Technology and How It Is Changing Our World door Daniel McNeill en Paul Freiberger 319 blz., Simon & Schuster 1993, f 49,30 ISBN 0 671 73843 7

De meest geavanceerde metro ter wereld bevindt zich zonder twijfel in Sendai, een stad van zo'n 800.000 inwoners in het noorden van Japan. De treinen rijden zo gelijkmatig dat je een gevuld aquarium zou kunnen vervoeren zonder te morsen. Ze stoppen binnen zeven centimeter van een voorafbepaalde plek en zijn zeer energiezuinig. Dat alles is mogelijk dank zij een besturingssysteem waar geen menselijke hand meer aan te pas komt, maar dat volledig is gebaseerd op "fuzzy logic'. Daniel McNeill en Paul Freiberger, publicisten op het gebied van nieuwe technologieën en auteurs van het boek Fuzzy Logic, noemen de Sendai-metro zelfs ""het meest duidelijke toonbeeld van "fuzzy logic' ter wereld'. Met dit boek is voor het eerst een goed overzicht van het merkwaardige principe van de "vage logica' beschikbaar. De auteurs hameren hun boodschap er goed in: "fuzzy logic' heeft de toekomst, al beseft de westerse wereld dat nog nauwelijks.

"Fuzzy logic' is een moeilijk te vertalen begrip. Het wordt pas duidelijker wanneer het wordt geplaatst tegenover zijn tegenhanger "crisp logic', waarmee de vertrouwde binaire logica wordt bedoeld. Alle moderne computers werken op basis van binaire schakelingen, maar helaas is niet alles in het leven te herleiden tot simpele ja / nee beslissingen. Neem bijvoorbeeld een hoop zand en haal er telkens een korrel af tot je er nog maar eentje over hebt. Op een zeker moment kun je de slinkende verzameling zandkorrels geen hoop meer noemen. Maar wanneer is dat moment nu precies aangebroken? Of maak eens een lijstje van 's werelds grootste rivieren. Dat we de Nijl met zijn meer dan 4000 kilometer lang noemen en de Hudson (van iets meer dan 300 kilometer) kort, lijkt logisch, maar wat doen we met de Mississippi van 2300 kilometer?

Beide voorbeelden laten zien dat we niet altijd kunnen classificeren aan de hand van geheel heldere criteria. In 1965 legde Lotfi Zadeh, de van oorsprong Azerbadzjaanse hoogleraar in de elektronica aan de Universiteit van Berkeley, in een inmiddels beroemd artikel de basis voor wat later "fuzzy' logica is gaan heten. Eén van de belangrijkste concepten die hij toen introduceerde, is die van het ""graded membership', ""gradueel behoren tot iets'. Volgens Zadeh is het heel goed mogelijk dat een verzameling elementen bevat die er maar voor een deel of alleen in zekere mate in thuis horen. Zo zou je de Mississippi voor 80 procent een lange rivier kunnen noemen: in de verzameling lange rivieren heeft zij ""een waarheidsgetal' van 0.8.

Dit soort waarheidsgetallen in de "fuzzy logic' zijn weliswaar intrinsiek subjectief, maar aan de andere kant blijkt uit psychologisch onderzoek dat proefpersonen een opmerkelijke eensgezindheid vertonen bij het vaststellen ervan. Zo werd bijvoorbeeld overtuigend aangetoond dat ons "kleuren-zien' op neurofysiologisch niveau prachtig kon worden beschreven met behulp van formalismen uit de "fuzzy' logica.

Zadeh slaagde er overigens niet in om veel wetenschappers te overtuigen van zijn theorieën. Volgens McNeill en Freiberger was daar ook een heuse paradigma-verschuiving voor nodig en dat was wat te veel gevraagd van één man. Zadehs ideeën vonden pas in het midden van de jaren zeventig voorzichtig weerklank.

Hoewel er dus wel degelijk successen werden behaald, ebde de belangstelling in het begin van de jaren tachtig weer weg. Althans in het westen, want vooral in Japan was men een andere mening toegedaan. Dat "fuzzy logic' daar veel meer aansloeg, is volgens McNeill en Freiberger inherent aan de Japanse geesteshouding (onder meer wortelend in het Zen-boeddhisme) en vooral aan de Japanse taal, waarmee de Japanners op onnavolgbare wijze "vaag' en impliciet kunnen zijn. In elk geval hebben systemen gebaseerd op "fuzzy logic' op allerlei gebieden van de Japanse samenleving hun intrede gedaan: in auto's, camera's, huishoudelijke apparatuur, liften enzovoort.

Naast de toepassingen behandelen McNeill en Freiberger ook de fundamenteel wiskundige aspecten van "fuzzy logic'. Daarbij komt het échec van de Kunstmatige Intelligentie uitgebreid aan bod. Hoewel er wereldwijd miljarden dollars zijn gestopt in het onderzoek naar "Vijfde Generatie' computers, neutrale netwerken en "expert systemen', zijn er maar heel weinig concrete resultaten. Volgens Zadeh komt dit door het star vasthouden aan de klassieke logica, en daar zou hij wel eens gelijk in kunnen hebben.