PvdA heeft geen strategie, maar een duivels scenario

Jarenlang was "de strategie' het levenswater van PvdA-politici. Hoeveel bossen zijn er niet gesneuveld om het papier te kunnen leveren waarop de gedachten van de strategen werden verspreid. Wie mee wilde komen in de partij, sprak over strategie. Inhoud kwam op het tweede plan, alles draaide om de politieke krijgskunde. De polarisatie-strategie, de hobbel-strategie, de meerderheids-strategie, de confrontatie-strategie, elke gedachte is wel in een strategisch concept omgezet. Voor de hand liggende vraag is dan ook welke strategie er aan het huidige opereren van de PvdA ten grondslag ligt.

De peilingen zijn desastreus, toch zadelt de partij zich op met een ruzie-imago door een eigen staatssecretaris weg te sturen. De bloemstukken zijn voor haar, de brieven met opzeggingen voor de partij. Weg moest ze louter wegens de verstoorde persoonlijke verhoudingen. Leidende PvdA-politici konden het de afgelopen dagen niet vaak genoeg herhalen: met het beleid had het allemaal niets te maken. Integendeel, de PvdA blijft het kabinet voluit steunen. Minister-president Lubbers incasseerde de mededeling dankbaar. Lubbers zou Lubbers niet zijn als hij ook dit drama niet weer zou weten uit te leggen als juist een versterking van het kabinet. Kortom, mochten er nog PvdA-kiezers zijn die een stille hoop koesteren dat de nieuwste bezuinigingsplannen nog ingrijpend zullen worden veranderd, dan weten ze na deze turbulente week dat dit niet zal gebeuren. En of de interne communicatieproblemen na het opstappen van Ter Veld uit de wereld zijn is ook nog maar afwachten. Met het binnenhalen van de erkende stoorzender In 't Veld als staatssecretaris van onderwijs op de plaats van Wallage lijkt het euvel zich slechts te verplaatsen.

Wat is het masterplan achter dit alles? Welk scenario, welke strategie wordt toegepast? Het ligt het meest voor de hand te veronderstellen dat de PvdA thans is overgegaan op de zelfmoordstrategie. Maar het antwoord is veel simpeler: de PvdA voert momenteel de "geen strategie-strategie'. Het liberale laissez-faire principe beheerst de PvdA. Maar wellicht is in dit verband chaos een beter woord. In het vrije spel der partijkrachten komt dan weer een mening bovendrijven, dan weer een incident. Van onderlinge solidariteit is niets te merken. Op grote schaal worden oude rekeningen vereffend. Dat is ook het verschil met vroeger. De PvdA is natuurlijk altijd een partij geweest die het moest hebben van intern debat. Het was de charme van de partij. De PvdA borrelde, maar stonk niet. Maar nu begint het toch behoorlijk te geuren.

Het was te voorzien. Lange tijd is uitgezien naar het omslagpunt. Eens zou toch de weg omhoog weer worden bereikt. Als het brokstuk dat WAO heet maar was doorgeslikt, dan zou het beter gaan. Maar na de WAO kwam de bijstand, waarmee de traumatische geschiedenis zich begon te herhalen. Het verwachte keerpunt begon zodoende steeds meer op een "point of no return' te lijken. In een dergelijk klimaat is op een gegeven moment het laten uitbranden van het vuur, nog de beste oplossing. De aandacht kan dan beter uitgaan naar de belendende percelen.

Met de deelname aan het kabinet is voor de PvdA niets meer te winnen. Wim Kok loopt weliswaar zijn marathon, denkt zelfs voor goud te gaan, maar het publiek weet al lang dat hij volledig uitgeput en buiten de tijdlimiet zal binnenkomen. Maar het uit de race halen van Kok heeft ook weinig zin, zolang geen andere lopers beschikbaar zijn. Of waren? Want dat is het opmerkelijke neveneffect van de jongste PvdA-crisis. Een staatssecretaris werd weggestuurd, maar er kwam een kroonprins voor terug. Wallage is inderdaad een kwaliteitsimpuls. Maar niet voor het kabinet zoals fractievoorzitter Wöltgens en partijleider Kok bij de bekendmaking suggereerden, maar voor de PvdA zelf.

Strategieën bestaan zoals gezegd niet meer binnen de PvdA, speculaties wel. Er is dan ook al heel wat gefilosofeerd over de dag na de verkiezingen. Eerste vraag is natuurlijk wanneer die dag is: volgend jaar mei of toch eerder omdat de kabinetscrisis zich toch eindelijk zal hebben voltrokken? Maar klemmender is nog de vraag wat de PvdA moet na de verkiezingen. Er wordt verloren, fors verloren zelfs, maar zullen daar ook consequenties uit worden getrokken. Anders gezegd: wat doet Wim Kok nadat hij de schade heeft opgenomen? Zeven jaar het leiderschap bekleden en nog nooit een verkiezing hebben gewonnen, dat zou toch tot maar één conclusie moeten leiden. Maar toen minister d'Ancona dit eerder dit jaar in geclausuleerde vorm uitsprak (slechts bij minder dan 35 zetels zou de partijleider moeten opstappen), was de paniek groot.

Niet verwonderlijk, want in een coalitieland betekenen verloren verkiezingen lang niet altijd een verloren kabinetsformatie. De PvdA heeft daar tijdens de afgelopen verkiezingen voor de provinciale staten en gemeenteraden voldoende ervaring mee opgedaan. Er werd weliswaar zwaar verloren, maar in de samenstelling van de colleges komt dat verlies veel minder tot uitdrukking. Op landelijk niveau geldt hetzelfde: van belang is niet alleen het aantal zetels als zodanig, maar vooral het zetelaantal ten opzichte van de coalitiepartner. En dan hoeft bijvoorbeeld een halvering van het electoraat nog helemaal niet een halvering van de macht in het kabinet te betekenen.

Een ijzeren voorwaarde voor zo'n zonnige benadering is wel dat het formatiespel behendig wordt gespeeld. Dat kan alleen als een partij niet ook nog eens met een leiderschapscrisis wordt opgezadeld. Anders gezegd: al zou Wim Kok na verloren verkiezingen weg willen, hij zou niet kunnen omdat de partij dan bij voorbaat de formatie zou verliezen. Tenzij er voor hem een reëel alternatief beschikbaar is. Dat was er niet, maar is er nu wel in de persoon van Jacques Wallage.

PvdA-fractievoorzitter Wöltgens was over de toekomst van Wallage eerder deze week opmerkelijk openhartig. Als hij zijn werkzaamheden op Sociale Zaken tot een goed einde weet te brengen, ligt er volgens Wöltgens nog een grote toekomst voor hem weggelegd. Aan Wallage de taak het voor de PvdA zo belangrijke sociale zekerheidssterrein terug te winnen. Niet door de bezuinigingen terug te draaien, daaraan heeft hij zich immers als lid van het kabinet al eerder gecommitteerd, wel door ze van PvdA-pakpapier te voorzien. Een zware opgave, maar niet onmogelijk als de ontvangers van het pakket (in dit geval allereerst de PvdA-fractie) niet moeilijk doen over de verpakking. En dat kan de fractie niet, nu deze al een keer haar zin heeft gekregen met het wegzenden van staatssecretaris Ter Veld.

Maar behalve het oplossen van het "bijstandsprobleem' is er op Wallages nieuwe werkterrein nog een wereld te winnen. Bij zijn eerste optreden in de Tweede Kamer in zijn nieuwe hoedanigheid als staatssecretaris van sociale zaken gaf Wallage het reeds aan: hij ziet zichzelf niet alleen als de “pleitbezorger van een aantal kabinetsbesluiten”, doch ook als degene die een principiële discussie wil voeren over de toekomst van de verzorgingsstaat. Slaagt Wallage erin een paar inspirerende lijnen uit te zetten en daar ook de partij in mee te krijgen, dan staat niets het leiderschap hem meer in de weg.

Het zou bijna een briljante strategie kunnen zijn, maar aangezien die er dus niet is binnen de PvdA, is het uiterst onzeker of Wallage de tijd wordt gegund zich op deze wijze te profileren. Het kabinet staat aan de vooravond van zware begrotingsbesprekingen. Meevallers zoals vorig jaar, waardoor de voorspelde crisisgevoelige inkomensdiscussie uiteindelijk vrij soepel verliep, zijn dit jaar niet te verwachten. De computers van het Planbureau produceren alleen maar tegenvallers. Het kabinet zal er dus op eigen kracht moeten zien uit te komen. Veel ruimte voor compromissen is er niet. De PvdA eist een gelijkwaardige verdeling van de pijn over alle inkomensgroepen, terwijl het CDA weinig voelt voor allerlei "kunstgrepen' om een mooi plaatje te krijgen. Nu gaat het om cijfers dus er kan altijd gedeeld worden, maar het is ook een jaar voor de verkiezingen en dat maakt de behoefte aan "delen' van twee kanten een stuk minder sterk. Onze inzet moet ook uitkomst zijn, heeft PvdA-leider Kok al dreigend geroepen

Een ding is duidelijk: als er iemand belang heeft bij een ordentelijke uitkomst van de begrotingsbesprekingen dan is het Jacques Wallage. Hij heeft tijd nodig en dus geen behoefte aan een crisis al is het op een voor de PvdA achterban nog zo aantrekkelijk breekpunt als de inkomensverdeling. Geen strategie, wel een duivels scenario.