"Europa ziet in Verenigde Staten nieuwe vijand'

Met het wegvallen van de Sovjet-Unie is een gemeenschappelijke vijand als bindende factor in de gendustrialiseerde wereld verdwenen. De EG ontdekt volgens de Britse econoom Charles Goodhart in de Verenigde Staten een nieuwe tegenstander. Hij voorziet toenemende spanningen tussen de drie polen van de wereldeconomie, de EG, de Verenigde Staten en Japan, en de opkomst van een vierde: China.

LONDEN, 12 JUNI. “Vorig jaar gaf Jacques Delors, de voorzitter van de Europese Commissie, op de London School of Economics een voordracht over de monetaire toekomst van Europa. Delors gaf toen hoog op over de vooruitzichten voor de gemeenschappelijke Europese munt, de ecu. Trots voorspelde de Commissievoorzitter dat de gemeenschappelijke Europese munt als eerste in staat zou zijn om tegen de dominante rol van de Amerikaanse dollar in de mondiale financiële markten op te kunnen.

Ik schrok erg van die opmerking. Het was een poging om te zeggen: we willen de Amerikaanse dollar vervangen door de ecu. Niet omdat daar economisch voordeel mee te behalen valt, want daar is weinig bewijs voor en een dergelijk argument werd ook niet door Delors genoemd. Nee, het ging om prestige. Dat was een staaltje van puur EG-chauvinisme. Ik ben daar zeer ongerust over.''

Charles Goodhart is een van Europa's meest vermaarde monetair economen. Van 1968 tot 1985 was hij verbonden aan de Bank of England, de laatste vijf jaar daarvan als hoogste adviseur. In 1985 koos Goodhart voor een wetenschappelijke voortzetting van zijn loopbaan en werd hij hoogleraar banking and finance aan de London School of Economics. Aan zijn ervaringen bij de Bank of England hield de economische wetenschap de Wet van Goodhart over: wanneer een regering of centrale bank zich concentreert op het gedrag van een monetaire variabele, zoals de inflatie of de geldgroei, dan begint die grootheid zich onmiddellijk te misdragen. Nog vorig jaar ondervond de Bundesbank de effecten van Goodharts wet: de nadruk die de Duitse centrale bank legde op het beheersen van de groei van de brede definitie van de geldhoeveelheid, de M3, werd gevolgd door grote uitschieters in de geldgroei.

Aan het eind van een dag vol examens van zijn studenten, geeft Charles Goodhart in zijn studeerkamer aan de London School of Economics lucht aan zijn bezorgdheid over de koers van de Europese Gemeenschap in de internationale politieke economie.

Nog geen drie jaar geleden bestond onder economen de consensus dat er, na een kleine recessie, een periode zou volgen van langdurige economische voorspoed in de Westerse gendustrialiseerde wereld. Nu overheerst het sombere beeld van weliswaar lage inflatie, maar ook van lage groei en een blijvend hoge werkloosheid. Bent u het daar mee eens?

“In de consensus over economische voorspoed die drie jaar geleden heerste, kon ik me toen al niet vinden. Voorspellen in de economie houdt in de praktijk meestal in dat de economische situatie in het recente verleden wordt geëxtrapoleerd in de toekomst. De kans dat het morgen net zo is als vandaag, is tenslotte het grootst. Nu kampen we met lage groei en inflatie, gecombineerd met een hoge werkloosheid. Dus ligt het voor de hand dat de huidige trend zich zal voortzetten. Maar eerlijk gezegd zou ik het niet weten. De ontwikkelingen in het komende decennium hangen te sterk af van onzekerheden en gebeurtenissen op mondiale schaal.”

Welke zijn dat volgens u?

Het centrale thema is het wegvallen van het Oostblok als machtfactor in de internationale politieke economie. De communistische vijand was lange tijd het cement dat de Westerse, gendustrialeerde wereld bijeenhield. Nu er geen gemeenschappelijke vijand is, is het gevaar groot dat spanningen binnen de gendustrialiseerd wereld zelf de kop opsteken, in de vorm van handelsconflicten tussen de drie machtscentra: de VS, de EG en Japan. In plaats van het systeem met twee polen, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, ontwikkelt zich nu een tripolair systeem. Daarin ligt de macht, en liggen dus ook de tegenstellingen, tussen de blokken Japan, de Verenigde Staten en de EG.

Wanneer er, zoals nu, in alle drie de blokken politieke problemen bestaan met de eigen economie, ligt het voor de hand om de moeilijkheden te wijten aan het buitenland. Het is voor de Amerikanen het makkelijkst om de schuld voor de economische problemen te leggen bij het Japanse handelsoverschot. Het is even eenvoudig voor de EG om de schuld te geven aan Japan of de VS.

Welke gevolgen heeft dat voor Europa?

Ook binnen de EG fungeerde de communistische dreiging als bindende factor. Europa is nu op zoek naar de federale of nationale eenheid die wel in de twee andere blokken aanwezig is, maar in de EG nog ontbreekt. Hoe bereik je zo'n eenheid? Door het scheppen van een nieuwe gemeenschappelijke vijand. Ik vrees dat de Verenigde Staten nu die rol wordt toebedeeld. Mijn voornaamste zorg voor het komende decennium is dat de ineenstorting van het communisme wordt vervangen door een Europees-Amerikaans antagonisme. Dat zou een van 's werelds grote rampen kunnen worden. En mogelijkheden daarvoor zijn volop aanwezig.

Kunt u een dergelijk scenario omschrijven?

Het begint met handelsconflicten en het opbreken van de lopende GATT-onderhandelingen. Vervolgens ontwikkelen zich handelsoorlogen in de vorm van wederzijdse vergelding en concurrentie om de markten in derde landen. Belangrijk daarbij is de versterking van het gevoel dat sommige delen van de wereld behoren tot de invloedssfeer van de VS, zoals Zuid-Amerika, en andere tot de invloedssfeer van Europa, zoals Afrika. In gebieden waar de scheidslijn minder duidelijk loopt ontwikkelt zich een strijd om economische invloed. Een dergelijk economisch antagonisme sijpelt langzamerhand door in politieke tegenstellingen. Het is een somber scenario, maar het moet zeker serieus genomen worden.

Wat is er nodig om de dreiging weg te nemen?

De oplossing daarvoor ligt voornamelijk in de handen van de Europeanen zelf, waaronder ook het Verenigd Koninkrijk valt. De aandacht van de nieuwe Amerikaanse regering ligt voornamelijk bij binnenlandse problemen, door het wegvallen van het communisme als buitenlandse aandachtspunt, en door de relatief lage economische groei in de VS. In plaats van het voortouw te nemen in de handelsdiscussie zal de VS hoofdzakelijk reageren op wat de EG doet. Als wij protectionistischer worden, dan worden zij het ook. Het leiderschap is wat dat betreft meer verschoven naar Europa. Wanneer de EG de eigen eenheid zal willen blijven bevorderen door Amerika de gemeenschappelijke vijand te maken, dan is er dus reden tot ongerustheid. Conflicten met het derde blok, Japan, spelen zich hoofdzakelijk af tussen dat land en de Verenigde Staten. Europa staat daarbij aan de zijlijn. Ik signaleer in de EG geen neiging om handelsconflicten met Japan te zoeken.

Is er een kans dat China of Rusland zich alsnog omvormen van een politieke tot een economische grootmacht?

Een van de belangrijkste thema's van vandaag is de overgang van de communistische commando-economie naar een markteconomie in het voormalige Oostblok en China. Het verschil is treffend: de Chinezen hebben kans gezien om het proces soepel te laten verlopen met als gevolg een relatief snelle economische groei. De voormalige Sovjet-Unie is daar niet in geslaagd.

China is the great succes story of the nineties en voor een econoom fascinerend: tot voor kort waren er twee economische systemen die we redelijk goed begrepen, het vrije-marktkapitalisme en de communistische commando-economie. Het fascinerende aan China is dat zich daar een nieuwe, derde structuur ontwikkelt. China heeft een private sector met plaatselijke coöperaties die in een vrije markt opereren, geen kapitalistische bedrijven zoals wij die kennen. Het management wordt niet gecontroleerd door aandeelhouders of banken, maar bestaat uit groepen van lokale autoriteiten. Ook financieel zitten de Chinese bedrijven anders in elkaar. Toch opereren ze in een vrije markt, zijn vrij om mensen aan te nemen, lonen en prijzen te bepalen. Deze manier van werken was tot nu toe zeer succesvol en kan uiteindelijk leiden tot een derde economische oervorm die tot nu toe onbekend was. Voor de economische wetenschap wordt Azië een belangrijk studiegebied, een gigantisch, onbeheersbaar experiment.

Wanneer in China de politieke liberalisering gelijke tred blijft houden met de economische hervormingen, dan kan het Chinese bruto nationaal produkt in ruim tien jaar verdubbelen. Zo wordt China in snel tempo het vierde economische zwaartepunt in de wereld en verandert het huidige tripolaire systeem in een quadrapolair systeem.

In de voormalige Sovjet-Unie heeft de overgang van de commando-economie naar de markteconomie daarentegen jammerlijk gefaald. Het gaat daar op dit moment economisch nog veel slechter dan in de meest pessimistische scenario's was voorzien. We hebben het over honderden miljoenen mensen die in een chaotische situatie verzeild zijn geraakt, met alle gevaren voor een volledige politieke en economische ineenstorting.

De zorgen die wij ons hier maken over een economische groei van 1,5 of een van 2,5 procent, verbleken bij de vraag of de Chinese economie zo snel blijft groeien als nu het geval is en de vraag of de voormalige Sovjetunie er ooit nog bovenop komt. Begrijp me goed, over acht jaar gemeten maakt 1,5 procent of 2,5 procent groei in Europa natuurlijk aanzienlijk verschil, maar het blijft small beer vergeleken met de kwesties in het Oosten.

Wat is het verband tussen de economische ontwikkeling in Oost- en die in West-Europa?

Wat de economische vooruitzichten in Oost- en West-Europa onlosmakelijk met elkaar verbindt, is de mate van bescherming die wij hier opwerpen tegen produkten uit Oost-Europa. De lage economische groei en hoge werkloosheid bewegen de EG-landen tot meer protectionisme. Dat heeft een vernietigende invloed op Oost-Europa, waar de economische ontwikkeling een zaak om leven of dood is. Een terugslag daar zal de EG zwaar treffen.

Het beste dat wij kunnen doen is de landen in Oost-Europa de gelegenheid geven om hier de produkten te verkopen waarin zij een comparatief voordeel hebben. Maar juist die produkten zoals staal, textiel en schoenen worden geweerd. De neiging om de traditionele industrie in de EG tegen Oosteuropese import te beschermen, die wordt gesteund door de Commissie van de EG en verschillende nationale overheden, is de meest contraproduktieve zet die denkbaar is. Niet alleen voor Oost-Europa, maar ook voor onszelf.

Europa heeft dus een sleutelrol in zowel het voorkomen van oplopende spanningen met de VS als het behoud van de Oosteuropese economie. Wordt uw scenario minder somber wanneer de economische groei weer aantrekt en de werkloosheid structureel wordt teruggedrongen?

Ja en nee. De waarschijnlijkheid van oplevend protectionisme onder politici neemt wel af wanneer de economische situatie door zijn kiezers als beter wordt ervaren. Maar zelf denk ik niet dat 5 procent werkloosheid of 10 procent werkloosheid in de huidige internationale verhoudingen veel verandert aan de politieke keuze voor protectionimse of vrijhandel.

Ik geloof bovendien niet in het effect van stimuleringspakketten om de Westerse economieën aan te zwengelen. Ik heb de EG nog niets significants zien doen om de groei te bevorderen. Het effect van Clintons stimuleringsmaatregelen valt volkomen weg tegen de conjuncturele opleving die toch al plaatsvond toen hij werd gekozen. De Japanners hebben meer stappen ondernomen om de groei te stimuleren. Maar die 110 miljard dollar die in het Japanse pakket zijn toegezegd, wanneer komen die en in welke vorm? Zoals Milton Friedman al zei: er zit vaak zo'n vertraging in de uitvoering van dergelijke maatregelen dat het effect - als dat er al is - pas plaatsheeft wanneer de economie allang weer is aangetrokken en de noodzaak verdwenen.